Μάνος Χατζιδάκις: Ο νεοναζισμός είναι η εκδήλωση του κτήνους που περιέχουμε μέσα μας…


Ο Μάνος Χατζιδάκις (Ξάνθη 23 Οκτωβρίου 1925 – Αθήνα 15 Ιουνίου 1994)

Ο Μάνος Χατζιδάκις (Ξάνθη 23 Οκτωβρίου 1925 – Αθήνα 15 Ιουνίου 1994)

Τον Φεβρουάριο του 1993, λίγους μήνες πριν τον θάνατό του, ο Χατζιδάκις δημοσίευσε στην Ελευθεροτυπία ένα προφητικό κείμενο με τίτλο «Ο νεοναζισμός δεν είναι οι άλλοι» όπου με μοναδική διαύγεια προέβλεψε την έλευση του νεοναζισμού και της Χρυσής Αυγής και τους λόγους που θα μας οδηγούσαν αργά ή γρήγορα εκεί. Το κείμενο διανεμήθηκε στο πρόγραμμα αντιναζιστικής συναυλίας που είχε δώσει η Ορχήστρα των Χρωμάτων με έργα Βάιλ, Λίστ και Μπάρτοκ.*

«Ο νεοναζισμός, ο φασισμός, ο ρατσισμός και κάθε αντικοινωνικό και αντιανθρώπινο φαινόμενο συμπεριφοράς δεν προέρχεται από ιδεολογία, δεν περιέχει ιδεολογία, δεν συνθέτει ιδεολογία. Είναι η μεγεθυμένη έκφραση-εκδήλωση του κτήνους που περιέχουμε μέσα μας χωρίς εμπόδιο στην ανάπτυξή του, όταν κοινωνικές ή πολιτικές συγκυρίες συντελούν, βοηθούν, ενισχύουν τη βάρβαρη και αντιανθρώπινη παρουσία του.

Η μόνη αντιβίωση για την καταπολέμηση του κτήνους που περιέχουμε είναι η Παιδεία. Η αληθινή παιδεία και όχι η ανεύθυνη εκπαίδευση και η πληροφορία χωρίς κρίση και χωρίς ανήσυχη αμφισβητούμενη συμπερασματολογία. Αυτή η παιδεία που δεν εφησυχάζει ούτε δημιουργεί αυταρέσκεια στον σπουδάζοντα, αλλά πολλαπλασιάζει τα ερωτήματα και την ανασφάλεια. Όμως μια τέτοια παιδεία δεν ευνοείται από τις πολιτικές παρατάξεις και από όλες τις κυβερνήσεις, διότι κατασκευάζει ελεύθερους και ανυπότακτους πολίτες μη χρήσιμους για το ευτελές παιχνίδι των κομμάτων και της πολιτικής. Κι αποτελεί πολιτική «παράδοση» η πεποίθηση πως τα κτήνη, με κατάλληλη τακτική και αντιμετώπιση, καθοδηγούνται, τιθασεύονται.

Ενώ τα πουλιά… Για τα πουλιά, μόνον οι δολοφόνοι, οι άθλιοι κυνηγοί αρμόζουν, με τις «ευγενικές παντός έθνους παραδόσεις». Κι είναι φορές που το κτήνος πολλαπλασιαζόμενο κάτω από συγκυρίες και με τη μορφή «λαϊκών αιτημάτων και διεκδικήσεων» σχηματίζει φαινόμενα λοιμώδους νόσου που προσβάλλει μεγάλες ανθρώπινες μάζες και επιβάλλει θανατηφόρες επιδημίες.

Πρόσφατη περίπτωση ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Μόνο που ο πόλεμος αυτός μας δημιούργησε για ένα διάστημα μιαν αρκετά μεγάλη πλάνη, μιαν ψευδαίσθηση. Πιστέψαμε όλοι μας πως σ’ αυτό τον πόλεμο η Δημοκρατία πολέμησε το φασισμό και τον νίκησε. Σκεφθείτε: η «Δημοκρατία», εμείς με τον Μεταξάκυβερνήτη και σύμμαχο τον Στάλιν, πολεμήσαμε το ναζισμό, σαν ιδεολογία άσχετη από μας τους ίδιους. Και τον… νικήσαμε. Τι ουτοπία και τι θράσος. Αγνοώντας πως απαλλασσόμενοι από την ευθύνη του κτηνώδους μέρους του εαυτού μας και τοποθετώντας το σε μια άλλη εθνότητα υποταγμένη ολοκληρωτικά σ’ αυτό, δεν νικούσαμε κανένα φασισμό αλλά απλώς μιαν άλλη εθνότητα επικίνδυνη που επιθυμούσε να μας υποτάξει.

Ένας πόλεμος σαν τόσους άλλους από επικίνδυνους ανόητους σε άλλους ανόητους, περιστασιακά ακίνδυνους. Και φυσικά όλα τα περί «Ελευθερίας», «Δημοκρατίας», και «λίκνων πνευματικών και μη», για τις απαίδευτες στήλες των εφημερίδων και τους αφελείς αναγνώστες. Ποτέ δεν θα νικήσει η Ελευθερία, αφού τη στηρίζουν και τη μεταφέρουν άνθρωποι, που εννοούν να μεταβιβάζουν τις δικές τους ευθύνες στους άλλους.

(Κάτι σαν την ηθική των γερόντων χριστιανών. Το καλό και το κακό έξω από μας. Στον Χριστό και τον διάβολο. Κι ένας Θεός που συγχωρεί τις αδυναμίες μας εφόσον κι όταν τον θυμηθούμε μες στην ανευθυνότητα του βίου μας. Επιδιώκοντας πάντα να εξασφαλίσουμε τη μετά θάνατον εξακολουθητική παρουσία μας. Αδυνατώντας να συλλάβουμε την έννοια της απουσίας μας. Το ότι μπορεί να υπάρχει ο κόσμος δίχως εμάς και δίχως τον Καντιώτη τον Φλωρίνης).

Δεν θέλω να επεκταθώ. Φοβάμαι πως δεν έχω τα εφόδια για μια θεωρητική ανάπτυξη, ούτε την κατάλληλη γλώσσα για τις απαιτήσεις του όλου θέματος. Όμως το θέμα με καίει. Και πριν πολλά χρόνια επιχείρησα να το αποσαφηνίσω μέσα μου. Σήμερα ξέρω πως διέβλεπα με την ευαισθησία μου τις εξελίξεις και την επανεμφάνιση του τέρατος. Και δεν εννοούσα να συνηθίσω την ολοένα αυξανόμενη παρουσία του. Πάντα εννοώ να τρομάζω.

Ο νεοναζισμός δεν είναι οι άλλοι. Οι μισητοί δολοφόνοι, που βρίσκουν όμως κατανόηση από τις διωκτικές αρχές λόγω μιας περίεργης αλλά όχι και ανεξήγητης συγγενικής ομοιότητος. Που τους έχουν συνηθίσει οι αρχές και οι κυβερνήσεις σαν μια πολιτική προέκτασή τους ή σαν μια επιτρεπτή αντίθεση, δίχως ιδιαίτερη σημασία που να προκαλεί ανησυχία. (Τελευταία διάβασα πως στην Πάτρα, απέναντι στο αστυνομικό τμήμα άνοιξε τα γραφεία του ένα νεοναζιστικό κόμμα. Καμιά ανησυχία ούτε για τους φασίστες, ούτε για τους αστυνομικούς. Ούτε φυσικά για τους περιοίκους).

Ο εθνικισμός είναι κι αυτός νεοναζισμός. Τα κουρεμένα κεφάλια των στρατιωτών, έστω και παρά τη θέλησή τους, ευνοούν την έξοδο της σκέψης και της κρίσης, ώστε να υποτάσσονται και να γίνονται κατάλληλοι για την αποδοχή διαταγών και κατευθύνσεων προς κάποιο θάνατο. Δικόν τους ή των άλλων. Η εμπειρία μου διδάσκει πως η αληθινή σκέψη, ο προβληματισμός οφείλει κάπου να σταματά. Δεν συμφέρει. Γι’ αυτό και σταματώ. Ο ερασιτεχνισμός μου στην επικέντρωση κι ανάπτυξη του θέματος κινδυνεύει να γίνει ευάλωτος από τους εχθρούς. Όμως οφείλω να διακηρύξω το πάθος μου για μια πραγματική κι απρόσκοπτη ανθρώπινη ελευθερία.

Ο φασισμός στις μέρες μας φανερώνεται με δυο μορφές. Ή προκλητικός, με το πρόσχημα αντιδράσεως σε πολιτικά ή κοινωνικά γεγονότα που δεν ευνοούν την περίπτωσή τους ή παθητικός μες στον οποίο κυριαρχεί ο φόβος για ό,τι συμβαίνει γύρω μας. Ανοχή και παθητικότητα λοιπόν. Κι έτσι εδραιώνεται η πρόκληση. Με την ανοχή των πολλών. Προτιμότερο αργός και σιωπηλός θάνατος από την αντίδραση του ζωντανού και ευαίσθητου οργανισμού που περιέχουμε.

Το φάντασμα του κτήνους παρουσιάζεται ιδιαιτέρως έντονα στους νέους. Εκεί επιδρά και το marketing. Η επιρροή από τα Μ.Μ.Ε. ενός τρόπου ζωής που ευνοεί το εμπόριο. Κι όπως η εμπορία ναρκωτικών ευνοεί τη διάδοσή τους στους νέους, έτσι και η μουσική, οι ιδέες, ο χορός και όσα σχετίζονται με τον τρόπο ζωής τους έχουν δημιουργήσει βιομηχανία και τεράστια κι αφάνταστα οικονομικά ενδιαφέρονται.

Και μη βρίσκοντας αντίσταση από μια στέρεη παιδεία όλα αυτά δημιουργούν ένα κατάλληλο έδαφος για να ανθίσει ο εγωκεντρισμός η εγωπάθεια, η κενότητα και φυσικά κάθε κτηνώδες ένστιχτο στο εσωτερικό τους. Προσέξτε το χορό τους με τις ομοιόμορφες στρατιωτικές κινήσεις, μακρά από κάθε διάθεση επαφής και επικοινωνίας. Το τραγούδι τους με τις συνθηματικές επαναλαμβανόμενες λέξεις, η απουσία του βιβλίου και της σκέψης από τη συμπεριφορά τους και ο στόχος για μια άνετη σταδιοδρομία κέρδους και εύκολης επιτυχίας.

Βιώνουμε μέρα με τη μέρα περισσότερο το τμήμα του εαυτού μας – που ή φοβάται ή δεν σκέφτεται, επιδιώκοντας όσο γίνεται περισσότερα οφέλη. Ώσπου να βρεθεί ο κατάλληλος «αρχηγός» που θα ηγηθεί αυτό το κατάπτυστο περιεχόμενό μας. Και τότε θα ‘ναι αργά για ν’ αντιδράσουμε. Ο νεοναζισμός είμαστε εσείς κι εμείς – όπως στη γνωστή παράσταση του Πιραντέλο. Είμαστε εσείς, εμείς και τα παιδιά μας. Δεχόμαστε να ‘μαστε απάνθρωποι μπρος στους φορείς του AIDS, από άγνοια αλλά και τόσο «ανθρώπινοι» και συγκαταβατικοί μπροστά στα ανθρωποειδή ερπετά του φασισμού, πάλι από άγνοια, αλλά κι από φόβο κι από συνήθεια.

Και το Κακό ελλοχεύει χωρίς προφύλαξη, χωρίς ντροπή. Ο νεοναζισμός δεν είναι θεωρία, σκέψη και αναρχία. Είναι μια παράσταση. Εσείς κι εμείς. Και πρωταγωνιστεί ο Θάνατος.»


Από:http://eranistis.net/wordpress/2013/09/20/%CE%BC%CE%AC%CE%BD%CE%BF%CF%82-%CF%87%CE%B1%CF%84%CE%B6%CE%B9%CE%B4%CE%AC%CE%BA%CE%B9%CF%82-%CE%BF-%CE%BD%CE%B5%CE%BF%CE%BD%CE%B1%CE%B6%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82-%CE%B5%CE%AF%CE%BD%CE%B1%CE%B9/

Το Τρίτο Κύμα…


Σχετική εικόνα

Για χρόνια κράτησα ένα παράξενο μυστικό. Μοιράστηκα αυτήν την σιωπή με διακόσιους μαθητές. Χθες συνάντησα τυχαία έναν από εκείνους τους μαθητές. Για μια φευγαλέα στιγμή όλα τα θυμήθηκα όλα.

Ο Steve Conigio ήταν μαθητής στη δεύτερη τάξη στο μάθημα μου της παγκόσμιας ιστορίας. Πέσαμε ο ένας στον άλλο εντελώς τυχαία. Είναι μια από εκείνες τις περιπτώσεις που βιώνουν οι δάσκαλοι όταν δε το περιμένουν. Περπατάς στο δρόμο, τρως σε ένα απομονωμένο εστιατόριο, ή αγοράζεις εσώρουχα όταν ξαφνικά εμφανίζεται ένας πρώην μαθητής σου λέγοντας γειά. Σε αυτήν την περίπτωση ήταν ο Steve που έτρεχε φωνάζοντας «κ. Jones, κ. Jones». Με ένα αμήχανο αγκάλιασμα χαιρετηθήκαμε. Έπρεπε να περιμένω ένα λεπτό για να θυμηθώ. Ποιος ήταν αυτός ο νεαρός άνδρας που με αγκαλιάζει; Με φωνάζει κ. Jones. Πρέπει να είναι παλιός μου μαθητής. Ποιο είναι το όνομά του; Σε ένα κλάσμα του δευτερολέπτου, στην αναδρομή μου στο χρόνο, ο Steve διαισθάνθηκε την απορία μου και έκανε πίσω. Μετά χαμογέλασε, και αργά σήκωσε το χέρι σε κοίλη χειρονομία. Θεέ μου είναι μέλος του Τρίτου Κύματος. Είναι ο Steve, ο Steve Conigio. Κάθονταν στη δεύτερη σειρά. Ήταν ένας ευαίσθητος και έξυπνος μαθητής. Έπαιζε κιθάρα και του άρεσε το θέατρο.

Σταθήκαμε εκεί ανταλλάσσοντας  χαμόγελα, όταν χωρίς συνειδητή εντολή σήκωσα το χέρι μου σε κοίλη θέση. Ο χαιρετισμός δόθηκε. Δύο σύντροφοι είχαν συναντηθεί πολύ μετά το τέλος του πόλεμου. Το Τρίτο Κύμα ήταν ακόμα ζωντανό. «Κ. Jones εσείς θυμάστε το Τρίτο Κύμα;». Βέβαια, ήταν ένα από τα τρομακτικά περιστατικά που βίωσα ποτέ μέσα σε μια τάξη. Ήταν η γένεση ενός μυστικού που εγώ και διακόσιοι μαθητές θα μοιραζόμασταν δυστυχώς για το υπόλοιπο της ζωής μας.

Μιλήσαμε και γελάσαμε για το Τρίτο Κύμα για τις επόμενες λίγες ώρες. Μετά ήρθε η ώρα να χωρίσουμε. Είναι παράξενο, συναντάς ένα παλιό μαθητή με αυτό το τυχαίο τρόπο, θυμάστε μερικές στιγμές της ζωής σας. Τους κρατάτε σφιχτά. Και έπειτα λέτε αντίο. Μην ξέροντας πότε και εάν θα δει ο ένας τον άλλο ποτέ ξανά. Δίνετε υποσχέσεις πως θα τηλεφωνηθείτε, αλλά δεν γίνετε ποτέ. Ο Steve θα συνεχίσει να μεγαλώνει και να αλλάζει. Θα παραμείνω ένα αγέραστο ορόσημο της ζωής του. Μια παρουσία που δεν θα αλλάξει. Είμαι ο κ. Jones. Ο Steve γυρίζει και δίνει έναν ήρεμο χαιρετισμό. Ένα χέρι στραμμένο προς τα πάνω, σε σχήμα ενός κύματος σε καμπύλη. Ένα χέρι σε παρόμοια κάμψη, επιστρέφω τη χειρονομία.

Το Τρίτο Κύμα. Τουλάχιστον επιτέλους μπορεί ειπωθεί ανοιχτά. Εδώ συνάντησα έναν μαθητή και μιλήσαμε με τις ώρες για αυτό τον εφιάλτη. Το μυστικό πρέπει επιτέλους να εξασθενεί. Πήρε τρία χρόνια. Μπορώ να πω σε σας και σε οποιοδήποτε άλλο για το Τρίτο Κύμα. Τώρα είναι απλά ένα όνειρο, κάτι που να θυμόμαστε, όχι κάτι που προσπαθήσαμε να ξεχάσουμε. Έτσι ξεκίνησαν όλα. Κατά μια παράξενη σύμπτωση νομίζω ότι ήταν ο Steve που ξεκίνησε τους Τρίτους Τρόπους με μια ερώτηση

Μελετούσαμε τη Ναζιστική Γερμανία και στη μέση μιας διάλεξης με διέκοψε με την ερώτηση. Πώς μπορούσε ο γερμανικός λαός να επικαλείται άγνοια για τη σφαγής των Εβραίων. Πώς μπορούσαν οι κάτοικοι των πόλεων, οι ελεγκτές των τραίνων, οι δάσκαλοι, οι γιατροί, να ισχυρίζονται πως δεν ήξεραν τίποτα για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και την ανθρώπινη σφαγή. Πώς μπορούσαν οι άνθρωποι που ήταν γείτονες και ίσως ακόμη και φίλοι του Εβραίου πολίτη να λένε πως δεν ήταν εκεί όταν συνέβη. ήταν μια καλή ερώτηση. Δεν ήξερα την απάντηση.

Μιας και έμεναν αρκετοί μήνες ακόμη ως το τέλος του σχολικού έτους και ήμουν ήδη στο 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, αποφάσισα να αφιερώσω μια εβδομάδα και να μελετήσω την ερώτηση.

Δύναμη μέσω της πειθαρχίας

 

Τη Δευτέρα, παρουσίασα στους μαθητές μου ιστορίας στην ιστορία της δεύτερης τάξης, σε μια από τις εμπειρίες που χαρακτήριζε το Ναζιστική Γερμανία. Πειθαρχία. Μίλησα για την ομορφιά της πειθαρχίας. Πώς αισθάνεται ένας αθλητής που έχει εργαστεί σκληρά και συνέχεια για να είναι πετυχημένος σε ένα άθλημα. Πώς ένας χορευτής ή ένας ζωγράφος δουλεύει σκληρά να τελειοποιήσει μια κίνηση. Η αφοσιωμένη υπομονή ενός επιστήμονα στο κυνήγι μιας ιδέας. Είναι πειθαρχία. Αυτή η προετοιμασία. Έλεγχος. Η δύναμη της θέλησης. Η ανταλλαγή του φυσικού κόπου για ανώτερες διανοητικές και φυσικές ικανότητες. Ο απόλυτος θρίαμβος.

Για να βιωθεί η δύναμη της πειθαρχίας, κάλεσα, όχι διέταξα την τάξη για να εξασκηθεί και να χρησιμοποιεί μια νέα στάση καθίσματος. Περιέγραψα πώς η κατάλληλη στάση καθίσματος βοηθά την υποχρεωτική συγκέντρωση και ενισχύει τη θέληση. Στην πραγματικότητα καθοδήγησα τη τάξη σε μια στάση καθίσματος. Αυτή η στάση άρχισε με τα πόδια οριζόντια στο πάτωμα, χέρια τοποθετημένα οριζόντια πίσω στη πλάτη πίσω, για να αναγκάσει την ευθεία ευθυγράμμιση της σπονδυλικής στήλης. «Ορίστε δεν αναπνέετε ευκολότερα; Είστε σε μεγαλύτερη εγρήγορση. Δεν αισθάνεστε καλύτερα».

Εξασκηθήκαμε σε αυτή την νέα θέση προσοχής ξανά και ξανά. Περπάτησα πάνω-κάτω στους διαδρόμους ανάμεσα στους καθισμένους μαθητές επισημαίνοντας μικρά λάθη, κάνοντας βελτιώσεις. Η σωστή στάση έγινε η σημαντικότερη πτυχή του μαθήματος. Άφηνα τους μαθητές μου να σηκωθούν από τα θρανία τους και να του καλούσα ξαφνικά ξανά σε καθισμένη στάση προσοχής. Με ασκήσεις ταχύτητας η τάξη έμαθε να πηγαίνει από όρθια θέση σε καθισμένη στάση προσοχής σε δεκαπέντε δευτερόλεπτα. Στις ασκήσεις συγκέντρωσης επικέντρωσα την προσοχή να είναι τα πόδια παράλληλα και επίπεδα, οι αστράγαλοι ενωμένοι, τα γόνατα σε γωνία ενενήντα μοιρών, χέρια οριζόντια και σταυρωμένα στη πλάτη, σπονδυλική στήλη όρθια, πηγούνι κάτω, κεφάλι προς τα εμπρός. Κάναμε ασκήσεις θορύβου, που η ομιλία επιτρέπονταν μόνο για περίσπαση. Μετά από προοδευτικές ασκήσεις η τάξη μπορούσε να κινηθεί από όρθια στάση έξω από την αίθουσα στη καθισμένη στάση προσοχής στα θρανία τους δίχως θόρυβο. Η διαδικασία έπαιρνε πέντε δευτερόλεπτα.

Ήταν παράξενο το πόσο γρήγορα οι μαθητές υιοθέτησαν αυτόν τον ομοιόμορφο κώδικα συμπεριφοράς. Άρχισα να αναρωτιέμαι πόσο μακριά θα μπορούσαν να πάνε. Ήταν μια επίδειξη υπακοής ένα στιγμιαίο παιχνίδι που παίζαμε όλοι, ή ήταν κάτι άλλο. Ήταν η επιθυμία για πειθαρχία και ομοιομορφία μια φυσική ανάγκη; Ένα κοινωνικό ένστικτο κρύβουμε κάτω από τις αλυσίδες εστιατορίων και το πρόγραμμα της τηλεόρασης.

Αποφάσισα να σπρώξω την ανοχή της τάξης για πειθαρχημένη δράση. Στα τελευταία είκοσι πέντε  λεπτά του μαθήματος, εισήγαγα μερικούς νέους κανόνες. Οι μαθητές στη τάξη πρέπει να κάθονται σε  θέση προσοχής πριν το κουδούνι για το σχόλασμα. Όλοι οι μαθητές έπρεπε να έχουν μολύβια και χαρτί για να κρατάνε σημειώσεις, όταν ένας μαθητής ρωτούσε ή απαντούσε κάτι έπρεπε να στέκεται στο πλάι του θρανίου, η πρώτη λέξη που κατά την απάντηση ή το ερώτημα μιας ερώτησης έπρεπε να είναι «κ. Jones». Εξασκηθήκαμε σε μικρές περιόδους «σιωπηλής ανάγνωσης». Οι μαθητές που ανταποκρίθηκαν με νωχελικό τρόπο επιπλήχτηκαν και σε κάθε περίπτωση αναγκάστηκαν να επαναλάβουν τη δραστηριότητα τους έως ότου γίνουν πρότυπο ακρίβειας και σεβασμού. Η ένταση της απάντησης έγινε σημαντικότερη από το περιεχόμενο της. Για να το τονίσω αυτό, ζήτησα από οι απαντήσεις να δίνονται σε τρεις λέξεις ή λιγότερες. Οι μαθητές ανταμείβονταν για την καταβολή προσπάθειας στην απάντηση ή στο να θέσουν ερωτήματα. Ανταμείβονταν επίσης όταν το έκαναν αυτό κατά τρόπο ψυχρό και προσεκτικό. Σύντομα ο όλοι στη τάξη άρχισε να πετάγεται με απαντήσεις και ερωτήσεις. Το επίπεδο συμμετοχής στην τάξη μετατοπίστηκε από τους λίγους που κυριαρχούσαν πάντα τις συζητήσεις σε ολόκληρη τη τάξη. Ακόμα πιο παράξενη ήταν η βαθμιαία βελτίωση στην ποιότητα των απαντήσεων. Ο καθένας τους φάνηκε να ακούνε πιο προσεκτικά. Νέα πρόσωπα μιλούσαν. Οι απαντήσεις άρχισαν να διευρύνονται καθώς μαθητές που συνήθως δίσταζαν να μιλήσουν επιδοκιμάζονταν για τη προσπάθεια τους.

Όσο για εμένα σε αυτήν την άσκηση, δεν είχα παρά ερωτήσεις. Γιατί δεν είχα σκεφτεί αυτή τη τεχνική την τεχνική πιο πριν. Οι μαθητές φάνηκαν προσηλωμένοι στην άσκηση και έκαναν ακριβή απαγγελία γεγονότων και εννοιών. Έμοιαζαν ακόμη να κάνουν καλύτερες ερωτήσεις και να συμπεριφέρονται μεταξύ τους με περισσότερη συμπάθεια. Πώς θα μπορούσε να συμβαίνει αυτό; Θέσπιζα ένα αυταρχικό μαθησιακό περιβάλλον και φάνηκε να είναι πολύ παραγωγικό. Άρχισα πλέον να αναρωτιέμαι όχι μόνο πόσο μακριά θα μπορούσε να ωθηθεί αυτή η τάξη αλλά πώς μέσα από αυτό θα άλλαζα εγώ τις βασικές πεποιθήσεις μου προς μια ανοικτή τάξη και την αυτομάθηση. Ήταν όλη η πίστη μου στο Carl Rogers θα μαράζωνε και θα πέθαινε; Πού οδηγούσε αυτό το πείραμα;

Δύναμη μέσω της κοινότητας

Την Τρίτη, η δεύτερη ημέρα της άσκησης, μπήκα στην τάξη και όλοι ήταν ήσυχοι, καθισμένοι σε θέση προσοχής. Μερικά από τα πρόσωπά ήταν χαλαρά με το χαμόγελο που προέρχεται από την ικανοποίηση του δασκάλου. Αλλά οι περισσότεροι από τους μαθητές κοιτούσαν ευθεία μπροστά με απόλυτη  συγκέντρωση. Με του μύες λαιμών να είναι άκαμπτοι. Κανένα σημάδι χαμόγελου ή σκέψης ή ακόμα και ερώτησης. Κάθε ίνα τεντωμένη για να εκτελεστεί η πράξη. Για να χαλαρώσω την ένταση πήγα στον πίνακα και έγραψα με κεφαλαία «ΔΥΝΑΜΗ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΠΕΙΘΑΡΧΙΑΣ». Κάτω από αυτό έγραψα έναν δεύτερο νόμο, «ΔΥΝΑΜΗ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ».

Ενώ η τάξη καθόταν με απόλυτη σιωπή άρχισα να κάνω διάλεξη για την αξία της κοινότητας. Στο στάδιο αυτό του παιχνιδιού έκανα διάλογο στο μυαλό μου αν θα σταματούσα το πείραμα ή αν θα συνέχιζα. Δεν είχα σχεδιάσει τέτοια ένταση ή συμμόρφωση. Στην πραγματικότητα είχα εκπλαγεί που είδα την ιδέα της πειθαρχίας να εφαρμόζονται καν. Καθώς συνέχιζα τον εσωτερικό διάλογο αν έπρεπε να σταματήσω είτε να συνεχιστώ με το πείραμα, μίλησα και για την κοινότητα. Έφτιαξα ιστορίες από την εμπειρία μου ως αθλητή, προπονητή και ιστορικό. Ήταν εύκολο. Η κοινότητα είναι δεσμός μεταξύ ατόμων που εργάζονται και αγωνίζονται από κοινού. Είναι το χτίσιμο μιας αποθήκης μαζί με τους γείτονες, να νιώθεις πως είσαι κομμάτι κάτι μεγαλύτερου από εσένα, ενός κινήματος, μια ομάδας, Της Φυλής, ενός σκοπού.

Ήταν πάρα πολύ αργά να κάνω πίσω. Μπορώ πλέον να καταλάβω γιατί ο αστρονόμος γυρίζει συνέχεια στο τηλεσκόπιο. Εξέταζα όλο και βαθύτερα τις δικές μου αντιλήψεις και κίνητρα για την ομαδική και ατομική δράση. Υπήρχαν πολύ περισσότερα να δω και να προσπαθήσω να καταλάβω. Πολλές ερωτήσεις με στοίχειωσαν. Γιατί δέχτηκαν οι μαθητές την εξουσία που επέβαλλα; Πού είναι η περιέργεια ή η αντίστασή τους σε αυτήν την αυταρχική συμπεριφορά. Πότε και πώς θα τελειώσει αυτό;

Αφού περιέγραψα την κοινότητά, είπα ξανά στη τάξη ότι η κοινότητα, όπως η πειθαρχία, πρέπει να βιωθεί ώστε πρόκειται να γίνει κατανοητή. Για να προσφέρω μια επαφή την κοινότητα, έβαλα τη τάξη να απαγγείλει ταυτόχρονα «Δύναμη μέσω της πειθαρχίας». «Δύναμη μέσω της Κοινότητας». Πρώτα έβαλα δυο μαθητές να σταθούν και να πουν το σύνθημα μας. Μετά πρόσθεσα δύο ακόμη έως ότου ολόκληρη η τάξη στεκόταν και απάγγελε. Ήταν διασκεδαστικό. Οι μαθητές άρχισαν να κοιτάνε ο ένας τον άλλον και να αισθάνονται τη δύναμη του να ανήκουν. Ο καθένας τους ήταν ικανός και ίσος. Έκαναν κάτι από κοινού. Δουλέψαμε πάνω σε αυτή την απλή πράξη για την όλη την υπόλοιπη ώρα. Επαναλαμβάναμε τα ρητά εναλλάξ σε χορό. Ή τα λέγαμε σε διαφορετικά επίπεδα έντασης. Πάντα τα λέγαμε μαζί, τονίζοντας τον κατάλληλο τρόπο καθίσματος, στάσης, και συζήτησης.

Άρχισα να σκέφτομαι εμένα σαν κομμάτι του πειράματος. Απολάμβανα την ομαδική δράση που παρουσιάζονταν από τους μαθητές. Το να βλέπω την ικανοποίηση και τον ενθουσιασμό τους για να κάνουν περισσότερα, ήταν επιβράβευση. Το βρήκα όλο και δυσκολότερο για να βγω από την κατεύθυνση και την ταυτότητα που ανέπτυσσε η τάξη. Ακολουθούσα ότι υπαγόρευε η ομάδα, όπως αυτή ακολουθούσε τις υπαγορεύσεις μου.

Καθώς τελείωνε η ώρα του μαθήματος και χωρίς πολύ σκέψη δημιούργησα έναν χαιρετισμό για τη τάξη. Ήταν μόνο για τα μέλη της τάξης. Για να κάνεις το χαιρετισμό έφερνες το δεξί χέρι προς το δεξιό ώμο σε μια καμπύλη θέση. Το ονόμασα χαιρετισμό του Τρίτου Κύματος επειδή το χέρι έμοιαζε με ένα κύμα έτοιμο να γυρίσει. Η ιδέα για το τρία προήλθε από το μύθο των παραλιών πως τα κύματα ταξιδεύουν σε αλυσίδες, με το τρίτο κύμα να είναι το τελευταίο και μεγαλύτερο κάθε αλυσίδας. Αφού είχαμε έναν χαιρετισμό, το έκανα κανόνα να χαιρετώ έτσι τα μέλη της τάξης έξω από την αίθουσα. Όταν το κουδούνι χτύπησε το τέλος του μαθήματος, ζήτησα από τη τάξη πλήρη σιωπή. Με όλους να κάθονται προσοχή, σήκωσα αργά το βραχίονά μου και με ένα κοίλο χέρι τους χαιρέτισα. Ήταν ένα σιωπηλό σήμα αναγνώρισης. Ήταν κάτι ιδιαίτερο. Χωρίς εντολή ολόκληρη η τάξη επέστρεψε το χαιρετισμό.

Καθ’ όλη τη διάρκεια των επόμενων μερών οι μαθητές στη τάξη θα αντάλλασσαν αυτόν τον χαιρετισμό. Περπατούσες στο διάδρομο όταν ξαφνικά θα γύριζαν τρεις προς εσένα και θα έκανε ένα γρήγορο χαιρετισμό. Στη βιβλιοθήκη ή στο γυμναστήριο έβλεπες μαθητές να κάνουν αυτό τη παράξενη χειρονομία. Άκουγες ένα θόρυβο στο εστιατόριο, μόνο και μόνο για να ακολουθηθεί από δυο μαθητές που χαιρέτιζαν ο ένας τον άλλο. Η μυστηριακή αύρα τριάντα ατόμων που κάνουν αυτό το παράξενο χορό, τράβηξε γρήγορα μεγαλύτερη προσοχή στη τάξη και το πείραμά της για τη γερμανική προσωπικότητα. Πολλοί μαθητές έξω εκτός τάξης ρώτησαν εάν θα μπορούσαν να συμμετάσχουν.

Δύναμη μέσω της δράσης

Την Τετάρτη, αποφάσισα να διανείμω κάρτες μέλους σε κάθε μαθητή που θέλησε να συνεχίσει αυτό που αποκαλούσα τώρα το πείραμα. Ούτε ένας μαθητής δεν επέλεξε να εγκαταλείψει το δωμάτιο. Την τρίτη μέρα της δραστηριότητας υπήρχαν σαράντα τρεις μαθητές στη τάξη. Δέκα τρεις μαθητές είχαν αφήσει τις τάξεις τους για να είναι κομμάτι του πειράματος. Ενώ η τάξη κάθονταν σε προσοχή έδωσα σε κάθε άτομο μια κάρτα. Σημείωσα τρεις από τις κάρτες με ένα κόκκινο Χ και ενημέρωσα τους παραλήπτες τους ότι είχαν μια ειδική αποστολή, να αναφέρουν οποιονδήποτε από τους μαθητές που δεν συμμορφώνονται στους κανόνες της τάξης. Στη συνέχεια μίλησα για την έννοια της δράσης. Εξήγησα πώς η πειθαρχία και η κοινότητα δεν είχαν νόημα δίχως δράση. Μίλησα για την ομορφιά της ανάληψης από το άτομο της πλήρους ευθύνης για τη δράση του. Του να πιστεύει τόσο ολοκληρωτικά στο ίδιο και την κοινότητα ή την οικογένειά, που θα κάνει τα πάντα για να συντηρήσει, να προστατεύσει και να επεκτείνει την οντότητα αυτή. Τόνισα πώς η σκληρή δουλειά και η υποταγή του ενός στον άλλο θα επέτρεπε την επιτάχυνση της εκμάθηση και την επιτυχία. Υπενθύμισα στους μαθητές πως είναι να είσαι σε τάξεις που ο ανταγωνισμός προκαλούσε πόνο και υποτίμηση. Καταστάσεις στις οποίες τους μαθητές τοποθετούνταν ο ένας απέναντι στον άλλο, στα πάντα, από τη γυμναστική ως την ανάγνωση. Το συναίσθημα να μην ενεργείς ποτέ, να μην ανήκεις σε κάτι, να μην στηρίζει ο ένας τον άλλο.

Στο σημείο αυτό οι μαθητές στάθηκαν χωρίς προτροπή και άρχισαν να δίνουν αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μνεία. «Κ. Jones, για πρώτη φορά μαθαίνω τόσα πολλά πράγματα». «Κ. Jones, γιατί δεν διδάσκετε έτσι πάντοτε». Ήμουν σοκαρισμένος! Ναι, έσπρωχνα πληροφορίες προς τη τάξη με ιδιαίτερα ελεγχόμενο τρόπο αλλά το γεγονός ότι το έβρισκαν άνετο και αποδεκτό ήταν τρομακτικό. Εξίσου ανησυχητικό ήταν πως σύνθετες και χρονοβόρες γραπτές εργασίες πάνω στη γερμανική ζωή ολοκληρώνονταν, ή και διευρύνονταν ακόμη, από τους μαθητές. Η ακαδημαϊκή απόδοση βελτιωνόταν σημαντικά. Μάθαιναν περισσότερα. Και φάνηκαν να θέλουν περισσότερα. Άρχισα να σκέφτομαι ότι οι μαθητές θα κάνουν ότι και να τους ανέθετα. Αποφάσισα να το ανακαλύψω.

Για να δώσω στους μαθητές την εμπειρία της άμεσης δράσης έδωσα σε κάθε άτομο μια συγκεκριμένη λεκτική εντολή. «Είναι δουλειά σου να σχεδιάσεις το έμβλημα του Τρίτου Κύματος. Είσαι υπεύθυνος να μη μπει κανένας που δεν είναι μέλος του Τρίτου Κύματος στη τάξη. Θέλω να θυμάσαι και να είσαι σε θέση για να λες απέξω το τηλέφωνο και τη διεύθυνση κάθε μέλους του Τρίτου Κύματος. Είσαι υπεύθυνος να διδάξεις σε τουλάχιστον 20 μαθητές του γειτονικού δημοτικού πως η στάση που καθόμαστε είναι καλύτερη για τη μάθηση. Είναι καθήκον σου να διαβάσεις και να αναφέρεις το περιεχόμενο του στην τάξη πριν το τέλος του μαθήματος. Θέλω ο κάθε ένας από σας να μου δώσει το όνομα και η διεύθυνση ενός αξιόπιστου φίλου που σκέφτεστε μπορεί να θέλει να ενταχθεί στο Τρίτο Κύμα»…

Για να ολοκληρώσω τη συνεδρία για την άμεση δράση, έδωσα στους μαθητές τις οδηγίες για μια απλή διαδικασία μύησης για νέα μέλη. Ήταν κάπως έτσι. Ένα νέο μέλος έπρεπε να συστηθεί μόνο από ένα υπάρχον μέλος και να του δοθεί μια κάρτα από εμένα. Με τη λήψη αυτής της κάρτας, το νέο μέλος έπρεπε να δείξει πως γνώριζε τους κανόνες μας και να δεσμευτεί την υπακοή σε τους. Η ανακοίνωσή μου έγινε δεκτή με ζήλο.

Το σχολείο έβραζε με εικασίες και περιέργεια. Επηρέαζε τους πάντες. Ο σχολικός μάγειρας με τι έμοιαζε ένα μπισκότο του Τρίτου Κύματος. Του απάντησα με κομμάτια σοκολάτας φυσικά. Ο διευθυντής μας μπήκε σε μια συνέλευση του σχολείου ένα απόγευμα και μου έκανε το χαιρετισμό του Τρίτου Κύματος. Τον ανταπέδωσα. Ο βιβλιοθηκάριος με ευχαρίστησε για τις 30 αφίσες για τη μάθηση που έβαλε πάνω από την είσοδο της βιβλιοθήκης. Μέχρι το τέλος της ημέρας πάνω από διακόσιοι μαθητές είχαν ενταχθεί στο τάγμα. Αισθάνθηκα πολύ μόνος και λίγο φοβισμένος.

Το μεγαλύτερο μέρος του φόβου μου προέρχονταν από τα περιστατικά «καρφώματος». Αν και τυπικά ανέθεσα σε μόνο τρεις μαθητές να αναφέρουν αποκλίνουσες συμπεριφορές, περίπου είκοσι μαθητές ήρθαν σε εμένα να αναφέρουν για το πώς ο Allan δεν χαιρέτισε, ή η Georgine μιλούσε επικριτικά για το πείραμά μας. Το περιστατικό αυτό της παρακολούθησης σήμανε ότι η μισή τάξη θεωρούσε καθήκον της να παρατηρεί και να αναφέρει τα μέλη της τάξης τους. Μέσα σε αυτήν την χιονοστιβάδα αναφορών, μια έγκυρη συνωμοσία φαινόταν εν εξελίξει….

Τρεις γυναίκες στη τάξη είχαν πει στους γονείς τους τα πάντα για τις δραστηριότητες της τάξης μας. Αυτές οι τρεις νεαρές γυναίκες ήταν μακράν οι ευφυέστερες μαθήτριες στη τάξη. Κάθονταν μαζί σαν φίλες. Διέθεταν μια σιωπηλή σιγουριά και αντλούσαν ευχαρίστηση σε ένα σχολικό περιβάλλον που τους έδινε τους ακαδημαϊκές και ηγετικέ ευκαιρίες. Κατά τη διάρκεια του πειράματος ήμουν περίεργος στο πώς θα αποκρίνονταν στην εξισωτική και φυσική αναδιαμόρφωση της τάξης. Οι ανταμοιβές που είχαν συνηθίσει να κερδίζουν δεν υπήρχαν στο πείραμα. Οι διανοητικές δεξιότητες της αμφισβήτησης και της διαλεκτικής ήταν ανύπαρκτες. Στη μιλιταριστική ατμόσφαιρα της τάξης φαίνονταν σοκαρισμένες και σκεπτικές. Τώρα που το σκέφτομαι ξανά, έμοιαζαν σαν παιδί με αυτό που αποκαλούμε μαθησιακή δυσκολία. Πρόσεχαν τις δραστηριότητες και συμμετείχαν εντελώς μηχανικά. Εκεί που οι άλλοι ορμούσαν με ενθουσιασμό, εκείνες ήταν συγκρατημένες, παρατηρώντας.

Λέγοντας στους γονείς τους για το πείραμα πυροδότησαν μια μικρή αλυσίδα γεγονότων. Ο ραβίνος των γονέων της μιας μου τηλεφώνησε στο σπίτι. Ήταν ευγενικός και πατροναριστικός. Του εξήγησα πως εμείς απλά μελετούσαμε τη γερμανική προσωπικότητα. Φάνηκε ευχαριστημένος και μου είπε να μην ανησυχώ. Θα μιλούσε στους γονείς και θα τους καθησύχαζε. Με το τέλος αυτής της συνομιλίας φαντάστηκα τις παρόμοιες συνομιλίες σε όλη τη διάρκεια της Ιστορίας, στις οποίες ο κλήρος αποδέχτηκε και δικαιολόγησε απαράδεκτες συνθήκες. Εάν μόνο είχε εξοργιστεί ή απλά ερευνούσε την υπόθεση θα μπορούσα να δείξω τους μαθητές ένα παράδειγμα δίκαιας εξέγερσης. Αλλά όχι. Ο ραβίνος έγινε κομμάτι του πειράματος, αγνοώντας την καταπίεση στο πείραμα έγινε συνεργός και συνήγορος.

Μέχρι το τέλος της τρίτης ημέρας ήμουν εξαντλημένος. Κατέρρεα. Η ισορροπία μεταξύ του παιχνιδιού ρόλων και της κατευθυνόμενης συμπεριφοράς έγιναν ασαφή. Πολλοί από τους μαθητές ήταν εντελώς αφοσιωμένοι στο να είναι μέλη του Τρίτου Κύματος. Απαιτούσαν την απόλυτη υπακοή των κανόνων από τους άλλους μαθητές και εκφόβιζαν όσους αντιμετώπιζαν το πείραμα με ελαφρότητα. Άλλοι βυθίστηκαν απλά στη δραστηριότητα και ανέλαβαν από μόνοι τους συγκεκριμένους ρόλους. Θυμάμαι ιδιαίτερα το Robert. Ο Robert ήταν μεγαλόσωμος για την ηλικία του και έδειχνε πολύ λίγες ακαδημαϊκές δεξιότητες. Ω! και ξέρω πως προσπάθησε σκληρότερα από το καθένα να είναι επιτυχής. Παρέδιδε επιμελημένες εβδομαδιαίες εκθέσεις αντιγραμμένες λέξη προς λέξη από τα βιβλία αναφοράς στη βιβλιοθήκη. Ο Robert ήταν όπως τόσα πολλά παιδιά στο σχολείο που δεν αριστεύουν ή δημιουργούν πρόβλημα. Δεν είναι έξυπνα, δεν τα καταφέρνουν στα ομαδικά αθλήματα, και δεν επιζητούν την προσοχή. Είναι χαμένα. Αόρατα. Ο μόνος λόγος για τον οποίο ήξερα το Robert είναι ότι τον βρήκα να τρώει μεσημεριανό στην τάξη μου. Έτρωγε το μεσημεριανό του πάντα μόνος του.

Το Τρίτο Κύμα έδωσε στο Robert μια θέση στο σχολείο. Τουλάχιστον ήταν ίσος με όλους. Θα μπορούσε να κάνει κάτι. Να συμμετέχει. Να έχει σημασία. Αυτός ακριβώς είναι που έκανε ο Robert. Αργά το απόγευμα της Τετάρτης βρήκα τον Robert να με ακολουθεί και τον ρώτησα τι ήταν αυτό που κάνει. Χαμογέλασε (δεν θυμάμαι να τον είχα δει να χαμογελά) και μου ανακοίνωσε, «Κ. Jones είμαι ο σωματοφύλακας σας. Φοβάμαι ότι κάτι θα σας συμβεί».

«Μπορώ το κάνω Κ. Jones, σας παρακαλώ;». Με βάση εκείνη τη διαβεβαίωση και το χαμόγελο δεν μπόρεσα να αρνηθώ. Είχα ένα σωματοφύλακα. Όλη τη μέρα άνοιγε και έκλεινε τις πόρτες για εμένα. Βάδιζε πάντα στα δεξιά μου. Χαμογελώντας και χαιρετίζοντας απλά τα άλλα μέλη της τάξης. Με ακολουθούσε παντού. Στο γραφείο του σχολείου (κλειστό για τους μαθητές) στάθηκε σε σιωπηλή προσοχή ενώ ήπια λίγο καφέ. Όταν από μια καθηγήτρια Αγγλικών τον επέπληξε πως ήταν μαθητής στο γραφείο των καθηγητών της χαμογέλασε απλώς και ενημέρωσε το στέλεχος του σχολείου ότι δεν ήταν μαθητής. Ήταν σωματοφύλακας.

Δύναμη μέσω της περηφάνειας

Την Πέμπτη άρχισα να οδηγώ το πείραμα προς τη λήξη. Ήμουν προβληματισμένος και εξαντλημένος. Πολλοί μαθητές είχαν ξεπεράσει τα όρια. Το Τρίτο Κύμα είχε γίνει το κέντρο της ύπαρξής τους. Ήμουν σε αρκετά άσχημη κατάσταση ο ίδιος. Ενεργούσα πλέον από ένστικτο σαν δικτάτορας. Ω! ήμουν καλός. Και καθημερινά επιχειρηματολογούσα με τον εαυτό μου για τα οφέλη αυτής της εκπαιδευτικής εμπειρίας. Έτσι, τη τέταρτη ημέρα του πειράματος άρχιζα να χάνω τα ίδια μου τα επιχειρήματα. Καθώς σπατάλησα περισσότερο χρόνο παίζοντας το ρόλο είχα λιγότερο χρόνο να θυμηθώ τη λογική του προέλευση και το σκοπό του. Έμπαινα στο ρόλο ακόμα και όταν δεν ήταν απαραίτητο. Αναρωτήθηκα αν αυτό δεν συμβαίνει σε πολλούς ανθρώπους. Μας δίνουν ή παίρνουμε ένα προκαθορισμένο ρόλο και διαμορφώνουμε έπειτα τη ζωή μας για να ταιριάζει με την εικόνα. Σύντομα η εικόνα είναι η μόνη ταυτότητα που δέχονται οι άνθρωποι. Έτσι γινόμαστε η εικόνα. Το πρόβλημα με την κατάσταση και το ρόλο που είχα δημιουργήσει ήταν ότι δεν είχα χρόνο να σκεφτώ όπου οδηγούσε. Τα γεγονότα ξεπηδούσαν τριγύρω μου. Ανησυχούσα πως οι μαθητές θα κάνουν πράγματα για τα οποία θα μετάνιωναν. Ανησύχησα για μένα.

Άλλη μια φορά αντιμετώπισα τις σκέψεις να λήξω το πείραμα ή να το αφήσω να ολοκληρώσει τη διαδρομή του. Και οι δύο επιλογές ήταν ανεφάρμοστες. Αν σταματούσα το πείραμα ένας μεγάλος αριθμός μαθητών θα έμενε ξεκρέμαστο. Είχαν προβεί σε ακραίες συμπεριφορές μπροστά στους συμμαθητές τους. Είχαν εκτεθεί συναισθηματικά και ψυχολογικά. Αν ξαφνικά τους πετούσα ξανά στη πραγματικότητα της σχολικής τάξης θα είχα ένα σώμα μαθητών σε σύγχυση για την υπόλοιπη χρονιά. Θα ήταν πάρα πολύ επίπονο και εξευτελιστικό για το Robert και τους μαθητές σαν αυτόν να σταλούν πίσω σε ένα κάθισμα και να τους ειπωθεί πως ήταν απλά ένα παιχνίδι. Θα δεχόταν τον εξευτελισμό από τους εξυπνότερους μαθητές που συμμετείχαν με μετρημένο και προσεκτικό τρόπο. Δεν θα μπορούσα να αφήσω τους Robert να χάσουν ξανά.

Η άλλη επιλογή να αφήσω το πείραμα να πάρει τη πορεία του ήταν επίσης αδύνατη. Τα πράγματα έβγαιναν ήδη εκτός ελέγχου. Το βράδυ της Τετάρτης κάποιος είχε διαρρήξει στην αίθουσα και την είχε κάνει φύλλο και φτερό. Ανακάλυψα αργότερα πως ήταν ο πατέρας ένας από τους μαθητές. Ήταν συνταξιούχος συνταγματάρχης Πολεμικής Αεροπορίας που είχε περάσει κάποιο χρόνο σε ένα γερμανικό στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου. Ακούγοντας για τη δραστηριότητά μας, έχασε απλά τον έλεγχο, αργά το βράδυ μπήκε στην αίθουσα και την κατέστρεψε. Τον βρήκα ακουμπισμένο πάνω στη πόρτα της τάξης. Μου είπε για τους φίλους του που είχαν σκοτωθεί στη Γερμανία. Κρατιόταν από πάνω μου και έτρεμε. Με σπαστές λέξεις με παρακάλεσε να τον καταλαβαίνω και να τον βοηθήσω να πάει σπίτι. Τηλεφώνησα στη σύζυγό του και με τη βοήθεια ενός γείτονα τον πήγαμε σπίτι. Περάσαμε ώρες αργότερα μιλώντας για αυτό που αισθάνθηκε και έκανε, αλλά από εκείνη την στιγμή το πρωί της Πέμπτης ενδιαφερόμουν περισσότερο για το τι μπορεί να γίνεται στο σχολείο.

Ανησυχούσα όλο και περισσότερο για το πώς η δραστηριότητά μας επιδρούσε στο σχολείο και στους υπόλοιπους μαθητές. Το Τρίτο Κύμα αναστάτωνε την κανονική εκπαιδευτική δραστηριότητα. Οι μαθητές έφευγαν από τα μαθήματα του για να συμμετέχουν και οι σχολικοί σύμβουλοι άρχιζαν να ανακρίνουν κάθε μαθητή στην τάξη. Η πραγματική γκεστάπο του σχολείου ήταν εν δράση. Αντιμέτωπος με ένα πείραμα που εκρηγνύοταν προς εκατό κατευθύνσεις, αποφάσισα να δοκιμάσω μια παλιά μπασκετική στρατηγική. Όταν παίζεις με όλες τις πιθανότητες εναντίον σου, η καλύτερη δράση είναι να δοκιμάσεις το απροσδόκητο. Αυτό ήταν που έκανα.

Μέχρι την Πέμπτη η τάξη είχε διογκωθεί σε μέγεθος με πάνω από ογδόντα μαθητές. Το μόνο πράγμα που τους επέτρεψε να χωρέσουν όλοι ήταν η επιβεβλημένη πειθαρχία του καθίσματος με σιωπή σε προσοχή. Μια παράξενη ηρεμία υπάρχει όταν ένα δωμάτιο είναι γεμάτο από ανθρώπους που κάθονται σιωπηλά, παρατηρώντας και αναμένοντας. Με βοήθησε να τους πλησιάσω με έναν μελετημένο τρόπο. Μίλησα για την περηφάνεια. «Η περηφάνεια είναι κάτι περισσότερο από τα εμβλήματα ή τους χαιρετισμούς. Η περηφάνεια είναι κάτι κανένας δε μπορεί να πάρει από εσάς. Η περηφάνεια είναι να ξέρεις ότι είσαι ο καλύτερος… Δεν μπορεί να καταστραφεί…».

Στη μέση αυτού του κρεσέντο, άλλαξα απότομα και χαμήλωσα τη φωνή μου για να αποκαλύψω το πραγματικό λόγο για το Τρίτο Κύμα. Με αργό μεθοδικό τόνο εξήγησα τι ήταν πίσω από το Τρίτο Κύμα. «Το Τρίτο Κύμα δεν είναι απλά ένα πείραμα ή μια σχολική δραστηριότητα. Είναι πολύ σημαντικότερο από αυτό. Το Τρίτο Κύμα είναι ένα εθνικής κλίμακας πρόγραμμα για την εύρεση μαθητών που είναι πρόθυμοι να παλέψουν για την πολιτική αλλαγή σε αυτή τη χώρα. Έτσι είναι. Αυτή η δραστηριότητα που έχουμε κάνει είναι εξάσκηση για το αληθινό. Σε ολόκληρη τη χώρα δάσκαλοι όπως εγώ, έχουν στρατολογήσει και εκπαιδεύσει μια ταξιαρχία νέων, ικανή να δείξει στο έθνος μια καλύτερη κοινωνία μέσω της πειθαρχίας, της κοινότητα. Της περηφάνειας, και της δράσης. Αν μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο διευθύνεται το σχολείο, μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο που οργανώνονται τα εργοστάσια, τα καταστήματα, τα πανεπιστήμια και όλοι οι άλλοι θεσμοί. Είστε μια επιλεγμένη ομάδα νέων ανθρώπων που επιλέχτηκε για να βοηθήσει σε αυτό το σκοπό. Αν σταθείτε όρθιοι και επιδείξετε τι έχετε μάθει τις προηγούμενες τέσσερις ημέρες… μπορούμε να αλλάξουμε το πεπρωμένο αυτού του έθνους. Μπορούμε να του δώσουμε μια νέα αίσθηση τάξης. κοινότητας, υπερηφάνειας και δράσης. Ένα νέο σκοπό. Όλα στηρίζονται με σας και στην προθυμία σας να κάνετε τη διαφορά».

Για να δώσω κύρος στη σοβαρότητα του λόγου μου, στράφηκα στις τρεις γυναίκες στην τάξη που ήξερα είχαν αμφισβητήσει το Τρίτο Κύμα. Απαίτησα να εγκαταλείψουν το δωμάτιο. Εξήγησα γιατί ενέργησα έτσι και στη συνέχεια όρισα τέσσερις φρουρούς για να συνοδεύσουν τις γυναίκες στη βιβλιοθήκη και για να τις εμποδίσουν από το να μπουν στην τάξη τη Παρασκευή. Κατόπιν με δραματικό ύφος ενημέρωσα την τάξη πως μια ειδική συγκέντρωση θα πραγματοποιηθεί τη Παρασκευή το μεσημέρι. Θα ήταν μια συγκέντρωση για τα μέλη του Τρίτου Κυμάτος μόνο.

Ήταν ένα τραβηγμένο στοίχημα. Συνέχισα να μιλάω, φοβόμουν ότι αν σταματούσα κάποιος θα γελούσε ή θα έκανε μια ερώτηση και το μεγάλο σχέδιο θα κατέρρεε μέσα στο χάος. Εξήγησα πώς το μεσημέρι την Παρασκευή ένας υποψήφιος για την προεδρία, θα ανακοίνωνε το σχηματισμό ενός Προγράμματος Νεολαίας του Τρίτου Κύματος. Ταυτόχρονα με αυτήν την ανακοίνωση πάνω από 1000 νεανικές οργανώσεις από κάθε μέρος της χώρας θα έπαιρνε θέση και θα επεδείκνυε την υποστήριξή τους για ένα τέτοιο κίνημα. Είπα πως οι μαθητές επιλέχτηκαν να αντιπροσωπεύσουν την περιοχή τους. Ρώτησα επίσης εάν θα μπορούσαν να κάνουν μια καλή επίδειξη, επειδή ο Τύπος ήταν καλεσμένος για να καταγράψει το γεγονός. Κανένας δεν γέλασε. Δεν υπήρξε ούτε ένα μουρμούρισμα αντίστασης, μάλλον το αντίθετο. Ένας πυρετός ενθουσιασμού φούσκωσε στο δωμάτιο. «Μπορούμε να το κάνουμε!». «Πρέπει να βάλουμε άσπρα πουκάμισα;» «Μπορούμε να φέρουμε τους φίλους μας;» «Κ. Jones, είδατε αυτή τη διαφήμιση στο περιοδικό Time;»

O παράγοντας ήρθε εντελώς τυχαία. Ήταν μια ολοσέλιδη έγχρωμη διαφήμιση στο τωρινό τεύχος του Time για κάποια προϊόντα ξυλείας. Ο διαφημιστής προσδιόρισε το προϊόν του ως το τρίτο κύμα. Η διαφήμιση που διακύρητε με μεγάλα κόκκινα, άσπρα και μπλε γράμματα, «Το Τρίτο Κύμα έρχεται». «Είναι μέρος εκστρατείας,  κ. Jones;». «Είναι ένας κώδικας ή κάτι τέτοιο;». «Ναι! τώρα ακούστε προσεκτικά».

«Είναι όλο έτοιμα για αύριο. Να είστε στο μικρό αμφιθέατρο δέκα λεπτά πριν τις 12:00. Να είστε καθισμένοι. Να είστε έτοιμοι να επιδείξετε την πειθαρχία, τη κοινότητα, και την περηφάνια, που έχετε μάθει. Μην μιλήστε σε κανένα για αυτό. Αυτή η συγκέντρωση είναι για τα μέλη μόνο».

Δύναμη μέσω της κατανόησης

Την Παρασκευή, τη τελευταία μέρα του πειράματος, πέρασα το πρωί προετοιμάζοντας το αμφιθέατρο για τη συγκέντρωση. Στις εντεκάμιση οι μαθητές άρχισαν να συρρέουν προς το αμφιθέατρο, λίγοι στην αρχή, περισσότεροι στη συνέχεια. Σειρά με τη σειρά άρχισε να γεμίζει. Μια ήσυχη σιωπή τύλιξε την αίθουσα. Τα εμβλήματα του Τρίτου Κύματος κρέμονταν όπως τα σύννεφα πάνω από τη συγκέντρωση. Στις δώδεκα ακριβώς έκλεισα το δωμάτιο και τοποθέτησα φρουρούς σε κάθε πόρτα. Διάφοροι φίλοι μου που παρίσταναν τους δημοσιογράφους και τους φωτογράφους άρχισαν να αλληλοεπιδρούν με το κοινό, να τραβούν φωτογραφίες και να κρατούν μανιώδεις περιγραφικές σημειώσεις. Τραβήχτηκε μια ομαδική φωτογραφία. Πάνω από διακόσιοι μαθητές γέμισαν την αίθουσα. Ούτε ένα κενό κάθισμα δε μπορούσε να βρεθεί. Η ομάδα αποτελούνταν από μαθητές όλων των τύπων. Υπήρχαν οι αθλητές, οι κοινωνικά αποδεκτοί, οι μαθητικοί ηγέτες, οι μοναχικοί, η ομάδα των παιδιών που πάντα έφευγαν από το σχολείο νωρίς, οι μηχανόβιοι, το ψευτο-μοδάτοι, μερικοί αντιπρόσωποι του σχολικού ντανταϊσμού, και μερικοί από τους μαθητές που σύχναζαν πίσω από τα πλυντήρια. Ολόκληρη η ομάδα όμως έμοιαζε σαν μια δύναμη όπως κάθονταν σε τέλεια προσοχή. Κάθε πρόσωπο εστιάζε στη τηλεόραση που είχα στο μπροστινό μέρος της αίθουσας. Κανένας δεν κουνιόνταν. Το δωμάτιο ήταν κενό ήχου. Ήταν όλοι εμείς να είμαστε μάρτυρες σε μια γέννηση. Η ένταση και η προσδοκία ήταν απίστευτη.

«Πριν ανοίγω την εθνική συνέντευξη τύπου, που αρχίζει σε πέντε λεπτά, θέλω να καταδείξω στον Τύπο την έκταση της εκπαίδευσης μας». Με το τρόπο αυτό, έδωσα το χαιρετισμό που ακολουθήθηκε αυτόματα από διακόσια χέρια που έδωσαν την απάντηση. Είπα έπειτα τις λέξεις «Δύναμη μέσω της πειθαρχίας» που ακολουθήθηκε από μια χορωδιακή απάντηση. Το κάναμε ξανά και ξανά. Κάθε φορά η απάντηση ήταν δυνατότερη. Οι φωτογράφοι κύκλωναν το τελετουργικό βγάζοντας φωτογραφίες αλλά τώρα αγνοήθηκαν. Επανέλαβα τη σημασία αυτού του γεγονότος και ζήτησα για μια ακόμη φορά μια επίδειξη αφοσίωσης. Ήταν η τελευταία φορά που θα ζητούσα από κάποιον να απαγγείλει. Το δωμάτιο σείστηκε από μια κραυγή, «Δύναμη μέσω της πειθαρχίας.»

Ήταν 12:05. Έκλεισα τα φώτα στο αμφιθέατρο και περπάτησα γρήγορα προς τη τηλεόραση. Ο αέρας στο δωμάτιο έμοιαζε να ξεραίνεται. Έμοιαζε δύσκολο για να αναπνεύσει κανείς και ακόμα δυσκολότερο να μιλήσει. Ήταν σαν το αποκορύφωμα των συνθημάτων να είχαν τα πάντα έξω από την αίθουσα. Άνοιξα τη τηλεόραση. Στεκόμουν τώρα δίπλα στην τηλεόραση που αντικρίζοντας άμεσα το σύνολο των ανθρώπων στο δωμάτιο. Η μηχανή ζωντάνεψε παράγοντας ένα φωτεινό πεδίο από φως φωσφόρου. Ο Robert ήταν στο πλευρό μου. Του ψιθύρισα να συγκεντρωθεί και να δώσει προσοχή στα επόμενα λεπτά. Το μόνο φως στο δωμάτιο προερχόταν από την τηλεόραση και φώτιζε όλα τα πρόσωπα στην αίθουσα. Τα μάτια άνοιξαν και συγκεντρώνονταν στο φως αλλά η εικόνα δεν άλλαξε. Στο δωμάτιο διατηρήθηκε η νεκρική ησυχία. Αναμονή. Υπήρχε μια διανοητική διελκυστίνδα μεταξύ των ανθρώπων στην αίθουσα και της τηλεόρασης. Η τηλεόραση νίκησε. Η λευκή λάμψη του σχεδίου δοκιμής δεν δεν άλλαξε στην εικόνα ενός πολιτικού υποψηφίου. Απλά συνέχισε. Οι θεατές επέμειναν. Πρέπει να υπάρχει μια εκπομπή. Πρέπει να ξεκινήσει. Πού είναι; Η έκσταση με την τηλεόραση συνεχίστηκε για αυτό που φάνηκε πως ήταν ώρες. Ήταν 12:07. Τίποτα. Ένας κενό λευκό πεδίο. Δεν επρόκειτο να συμβεί. Η αναμονή μετατράπηκε σε ανησυχία έπειτα σε απογοήτευση. Κάποιος σηκώθηκε επάνω και φώναξε.

«Δεν υπάρχει κανένας ηγέτης έτσι;». Όλοι γύρισαν σοκαρισμένοι. Πρώτα στον αποκαρδιωμένο μαθητή και έπειτα πίσω στην τηλεόραση. Τα πρόσωπά τους είχαν εκφράσεις δυσπιστίας.

Στη σύγχυση της στιγμής κινήθηκα αργά προς την τηλεόραση. Την έκλεισα. Αισθάνθηκα τον αέρα να επιστρέφει ορμητικά πίσω στο δωμάτιο. Το δωμάτιο παρέμεινε σε σταθερή σιωπή αλλά για πρώτη φορά μπορούσα να αισθανθώ τους ανθρώπους να αναπνέουν. Οι μαθητές τραβούσαν τα χέρια τους από το πίσω μέρος των καθισμάτων τους. Περίμενα μια πλημμύρα ερωτήσεων, αλλά αντ’ αυτού πήρα μια έντονη ησυχία. Άρχισα να μιλάω. Έπαιρναν κάθε λέξη και την απορροφούσαν.

«Ακούστε προσεκτικά, έχω κάτι σημαντικό να σας πω». «Καθίστε». «Δεν υπάρχει κανένας ηγέτης! Δεν υπάρχει κάτι όπως εθνικό κίνημα νεολαίας που να λέγετε Τρίτο Κύμα. Έχετε χρησιμοποιηθεί. Χειραγωγηθεί. Σπρωχτήκατε από τις επιθυμίες σας στη θέση που βρίσκεται τώρα. Δεν είστε καλύτεροι ή χειρότεροι από τους Γερμανούς Ναζί που έχουμε μελετήσει».

«Σκεφτήκατε ότι ήσασταν οι εκλεκτοί. Ότι ήσαστε καλύτεροι από εκείνους έξω από αυτή την αίθουσα. Ανταλλάξατε την ελευθερία σας για την άνεση της πειθαρχίας και της ανωτερότητας. Επιλέξατε να δεχτείτε τη θέληση της ομάδας και το μεγάλο ψέμα από την πεποίθησή σας. Εσείς νομίζεται ότι συμμετείχατε για πλάκα. Ότι θα μπορούσατε να απεγκλωβιστείτε ανά πάσα στιγμή. Αλλά προς τα πού προχωρούσατε; Πόσο μακριά θα είχατε προχωρήσει; Επιτρέψτε μου να σας παρουσιάσω το μέλλον σας».

Με αυτό άνοιξα έναν προβολέα. Φώτισε γρήγορα ένα άσπρο πανί που κρέμονταν πίσω από την τηλεόραση. Μεγάλοι αριθμοί εμφανίστηκαν σε μια αντίστροφη μέτρηση. Ο βρυχηθμός της συγκέντρωσης της Νυρεμβέργης ακούστηκε στην εικόνα. Η καρδιά μου σφυροκοπούσε. Σε εφιαλτικές εικόνες η ιστορία του Τρίτου Ράιχ παρέλασε στην αίθουσα. Η πειθαρχία. Η παρέλαση της ανώτερης φυλής. Το μεγάλο ψέμα. Υπεροψία, βία, τρόμος. Άνθρωποι που στοιβάζονταν στα φορτηγά. Η οπτική δυσωδία των στρατοπέδων εξόντωσης. Πρόσωπα δίχως μάτια. Οι δίκες. Ο ισχυρισμός πως αγνοούσαν τα πάντα. Έκανα μόνο τη δουλειά μου. Η δουλειά μου. Όσο απότομα όσο άρχισε η ταινία, έτσι πάγωσε σε ένα καρέ με κείμενο. «Ο καθένας πρέπει να πάρει το φταίξιμο. Κανένας δεν μπορεί να υποστηρίξει ότι δεν συμμετείχε με κάποιο τρόπο».

Το δωμάτιο έμεινε σκοτεινό καθώς το τέλος της ταινίας χτυπούσε ενάντια στον προβολέα. Αισθάνθηκα το στομάχι μου να ανακατεύεται. Ο ιδρώτας έκανε την αίθουσα να μυρίζει σαν αποδυτήρια. Κανένας δεν κουνιόταν. Ήταν σαν ο καθένας να θέλει να παρατηρήσει τη στιγμή, να καταλάβει τι είχε συμβεί. Σαν από ξύπνημα από ένα όνειρο και έναν βαθύ ύπνο, ολόκληρο το δωμάτιο έριξε μια τελευταία ματιά για να γυρίσει πίσω στη συνείδησή του. Περίμενα αρκετά λεπτά, να επιτρέψω σε όλους να συνέρθουν. Τελικά άρχισαν να αναδύονται οι ερωτήσεις. Όλες οι ερωτήσεις εξέτασαν τις φανταστικές καταστάσεις και επιδίωκαν να ανακαλύψουν την έννοια αυτού του γεγονότος.

Στη σιωπή του δωματίου άρχισα να εξηγώ. Ομολόγησα το συναίσθημα μου της αηδίας και των τύψεων. Είπα στη συνέλευση ότι μια ενδελεχής εξήγηση θα έπαιρνε πολύ χρόνο. Αλλά για να αρχίσω. Αισθάνθηκα που κινούμαι από το ρόλο του συμμετέχοντα στο γεγονός προς αυτό του δασκάλου. Είναι ευκολότερο να είσαι δάσκαλος. Με αντικειμενικούς όρους άρχισα να περιγράφω τα προηγούμενα γεγονότα.

«Μέσω της εμπειρίας της προηγούμενης εβδομάδας πήραμε όλοι μια γεύση τι σήμαινε να ζεις και να δρας στη Ναζιστική Γερμανία. Μάθαμε πως ήταν να δημιουργείς ένα πειθαρχημένο κοινωνικό περιβάλλον. Να χτίσεις μια ειδική κοινωνία. Να ορκίζεσαι υποταγή σε αυτή τη κοινωνία. Να αντικατασταθεί ο λόγος με τους κανόνες. Ναι, όλοι θα είχαμε γίνει καλοί Γερμανοί. Θα είχαμε βάλει στη στολή. Θα γυρίζαμε το κεφάλι μας καθώς οι φίλοι και οι γείτονες μας θα προπηλακίζονταν και στη συνέχεια θα διώκονταν. Θα κλειδώναμε τις κλειδαριές. Θα δουλεύαμε στις «αμυντικές» εγκαταστάσεις. Θα καίγαμε ιδέες. Ναι, ξέρουμε με έναν κατά κάποιο τρόπο πως είναι να βρεις έναν ήρωα. Να αρπάζεις τη γρήγορη λύση. Να αισθάνεσαι δυνατός και να ελέγχεις το πεπρωμένο. Ξέρουμε το φόβο της εξαίρεσης. Την ευχαρίστηση να κάνει κάτι σωστά και να ανταμείβεσαι για αυτό. Να είσαι ο πρώτος. Να έχεις δίκιο. Όταν εξωθηθούν στα άκρα είδαμε και ίσως αισθανθήκαμε που μπορεί να οδηγήσουν αυτές οι δράσεις. Όλοι μας είδαμε κάτι στη διάρκεια της περασμένης εβδομάδας. Είδαμε πως ο φασισμός δεν είναι μόνο κάτι που κάνουν οι άλλοι άνθρωποι. Όχι. Είναι εδώ. Σε αυτή την αίθουσα. Στις προσωπικές μας συνήθειες και τον τρόπο ζωής μας. Σκαλίστε την επιφάνεια και εμφανίζεται. Κάτι μέσα σε όλους μας. Το κουβαλάμε όπως μια αρρώστια. Η πεποίθηση ότι τα ανθρώπινα όντα είναι βασικά κακά και επομένως ανίκανα να ενεργήσουν καλά το ένα προς το άλλο. Μια πεποίθηση που απαιτεί έναν ισχυρό ηγέτη και μια πειθαρχία για να διατηρήσει την κοινωνική τάξη. Και υπάρχει κάτι άλλο. Η πράξη της συγγνώμης».

«Αυτό είναι το τελικό μάθημα που βιώνεται. Αυτό το τελευταίο μάθημα έχει τη μεγαλύτερη σπουδαιότητα. Το μάθημα αυτό ήταν η ερώτηση που άρχισε την κατάδυσή μας στη μελέτη της ναζιστικής ζωής. Θυμάστε την ερώτηση; Αφορούσε στη αμηχανία πως ο γερμανικός λαός που αξιώνει την άγνοια και την μη συμμετοχή στο ναζιστικό κίνημα. Αν θυμάμαι την ερώτηση. πήγαινε κάπως έτσι: Πώς μπορούσε ο Γερμανός στρατιώτης, ο δάσκαλος, ο ελεγκτής του τραίνου, η νοσοκόμα, ο εφοριακός, ο μέσος πολίτης, να λένε στο τέλος του Τρίτου Ράιχ ότι δεν ήξεραν τίποτα από όσα έγιναν. Πώς μπορεί ένας λαός να είναι τμήμα από κάτι και με τη πτώση του να ισχυρίζεται πως δεν ήταν αναμιγμένος. Τι κάνει τους ανθρώπους να διαγράψουν την ιστορία του; Στα επόμενα μερικά λεπτά και ίσως έτη, θα έχετε μια ευκαιρία να απαντήσετε σε αυτήν την ερώτηση».

«Εάν η δική αναπαράσταση μας της φασιστικής νοοτροπίας είναι πλήρης κανένας από σας δε θα παραδεχτεί ποτέ την παρουσία του σε αυτή τη τελευταία συγκέντρωση του Τρίτου Κύματος. Όπως οι Γερμανοί, θα έχετε πρόβλημα να αναγνωρίσετε πως φτάσατε τόσο μακριά. Δεν θα αφήσετε τους φίλους και τους γονείς σας να μάθουν ότι ήσαστε πρόθυμοι να εγκαταλείψετε την ατομική ελευθερία και αυτονομία για τις προσταγές της τάξης και των αόρατων ηγετών. Δεν μπορείτε να παραδεχτείτε τη χειραγώγηση. Το να είσαι ακόλουθος. Την αποδοχή του Τρίτου Κύματος ως τρόπου ζωής. Δεν θα παραδεχτείτε τη συμμετοχή σε αυτή τη παράνοια. Θα κρατήσετε αυτή την ημέρα και αυτήν την συγκέντρωση μυστικό. Είναι ένα μυστικό που θα μοιράζομαι μαζί σας».

Πήρα τα φιλμ από τις τρεις κάμερες στο δωμάτιο και τα τράβηξα εκθέτοντας τα στο φως. Η δοκιμή είχε ολοκληρωθεί. Το πείραμα είχε τελειώσει. Το Τρίτο Κύμα είχε τελειώσει. Κοίταξα πίσω από τη πλάτη μου. Ο Robert έκλαιγε. Οι μαθητές σηκώθηκαν αργά από τα καθίσματα τους και χωρίς να μιλούν κατευθύνθηκαν προς φως της εξόδου. Πήγα προς το Robert και τον αγκάλιασα. Ο Robert έκλαιγε με αναφιλητά, ρουφώντας ανεξέλεγκτα μεγάλες ποσότητες αέρα. «Τελείωσε». «Είναι εντάξει». Παρηγορώντας ο ένας τον άλλο γίναμε βράχος στο ρεύμα εξόδου των μαθητών. Κάποιοι γύρισαν πίσω αγκαλιάζοντας εμένα και τον Robert. Άλλοι έκλαιγαν ανοιχτά και σκουπίζοντας τα δάκρυα τους συνέχιζαν προς την έξοδο. Ανθρώπινα όντα που κύκλωναν και αγκάλιαζαν το ένα το άλλο. Πηγαίνοντας προς την πόρτα και τον έξω κόσμο.

Για μια εβδομάδα στη μέση μιας σχολικής χρονιάς είχαμε μοιραστεί πλήρως τη ζωή. Και όπως πρόβλεψα, μοιραστήκαμε επίσης ένα βαθύ μυστικό. Στα τέσσερα χρόνια που δίδαξα στο γυμνάσιο Cubberley, κανένα δεν παραδέχτηκε ποτέ τη παρουσία του στη συγκέντρωση του Τρίτου Κύματος. Μιλήσαμε και μελετήσαμε τις ενέργειές μας προσεκτικά. Αλλά την ίδια τη συγκέντρωση. Όχι. Ήταν κάτι που όλοι μας ήθελαν να ξεχάσουν.

Κείμενο του Ron Jones, καθηγητή ιστορίας, που οργάνωσε το πείραμα του Τρίτου Κύματος στο γυμνάσιο Cubberley τον Απρίλιο του 1967 πηγή

Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας

___________________________________________________________

Ο Ψυχρός Πόλεμος (1945-1991)…


Γράφει ο Μανόλης Πλούσος

Στις 22 Φεβρουαρίου 1946 ο απεσταλμένος του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ στην πρεσβεία τους στη Μόσχα, Τζωρτζ  Φ.  Κένναν, έστειλε στην Ουάσινγκτον ένα τηλεγράφημα 8.000 λέξεων αναλύοντας και αξιολογώντας τη μεταπολεμική κατάσταση στην ΕΣΣΔ. Το Τηλεγράφημα  711 ή πιο απλά «Μακροσκελές  Τηλεγράφημα» σήμανε συναγερμό στις ΗΠΑ αφού σημείωνε μεταξύ άλλων σχετικά με τις σοβιετικές προθέσεις: «Έχουμε εδώ μια πολιτική δύναμη που πιστεύει φανατικά ότι με τις ΗΠΑ δεν είναι δυνατό να υπάρξει μια μόνιμη συμβιβαστική λύση, ότι είναι επιθυμητό και απαραίτητο να διαλυθεί η εσωτερική αρμονία της κοινωνίας μας, να καταστραφεί ο παραδοσιακός τρόπος ζωής μας, να διασπαστεί η διεθνής εξουσία του έθνους μας, ώστε να διασφαλιστεί η σοβιετική δύναμη». Ο διπλωμάτης αυτός καθ΄ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930 θεωρούσε τους σοβιετικούς πολύ μεγαλύτερη απειλή από τον Χίτλερ ή την αυτοκρατορική Ιαπωνία. Στο ίδιο τηλεγράφημα μάλιστα αναφέρεται στον Κομμουνισμό ως «ένα μοχθηρό παράσιτο που τρέφεται μόνο με νεκρές σάρκες»… Η ερμηνεία αυτή του Κένναν θα αποτελέσει τη βάση της αντίληψης των ΗΠΑ σχετικά με την ΕΣΣΔ. Το τηλεγράφημα αυτό με τη μανιχαϊστική του ανάλυση και το αποκαλυπτικό περιεχόμενο άγγιξε βαθιά την αμερικανική κοινωνία εγκαινιάζοντας έναν ενστικτώδη αντικομμουνισμό, όπου οι Σοβιετικοί μετατράπηκαν στους πολύ αρνητικούς «Άλλους» έναντι των οποίων οι ΗΠΑ όριζαν θετικά τον εαυτό τους. Τον Μάρτιο του 1946 ο Ουίνστον Τσόρτσιλ σε ομιλία του στο Μιζούρι προέβη στην περίφημη δήλωση του: «Από το Στετίνο στη Βαλτική μέχρι την Τεργέστη στην Αδριατική ένα σιδηρούν παραπέτασμα χώρισε την ήπειρο». Η αλήθεια είναι ότι πολύ πριν από τον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο ο κομμουνισμός είχε αντιμετωπισθεί ως προφανής απειλή για τον παγκόσμιο καπιταλισμό, τα ηνία του οποίου σταδιακά αποκτούσαν οι ΗΠΑ. Η συμμαχία των αντίθετων αυτών συστημάτων αποδείχτηκε πρόσκαιρη με μοναδικό στόχο την εξόντωση του κοινού εχθρού, του Χίτλερ. Με το τέλος των πολεμικών συγκρούσεων η λανθάνουσα ένταση και η αμοιβαία αντιπάθεια και καχυποψία επανήλθαν στην επιφάνεια. Ο Κένναν θεωρούσε, και μαζί του η πλειοψηφία των επιτελών του Πενταγώνου, ότι οι διαπραγματεύσεις με τους Σοβιετικούς ήταν άσκοπες «μέχρι να αλλάξει η εσωτερική φύση της σοβιετικής δύναμης».

Τζορτζ Κένναν

Από τη μεριά του ο Ιωσήφ Στάλιν θεωρούσε πως οι Δυτικοί είχαν μεταβάλει τη στρατηγική τους σκοπεύοντας στον επανεξοπλισμό της Γερμανίας ενόψει μιας τελικής αναμέτρησης με την ΕΣΣΔ. Η απόφαση του προέδρου των ΗΠΑ Χ. Τρούμαν να διακόψει τη χορήγηση στρατιωτικής βοήθειας προς την ΕΣΣΔ τον Αύγουστο του 1945 ενίσχυσε τις υποψίες του Κρεμλίνου έναντι της καπιταλιστικής Δύσης. Μάλιστα οι προθέσεις των ΗΠΑ έγιναν ακόμη πιο σαφείς όταν την άνοιξη 1947 ανακοινώθηκε το «Δόγμα Τρούμαν», με το οποίο δεσμεύονταν αναχαιτίσουν τον κομμουνισμό. Στα πλαίσια του δόγματος αυτού 400 εκ. δολάρια δόθηκαν ως οικονομική βοήθεια σε Ελλάδα και Τουρκία και 2 δις δολάρια στον εθνικιστή δικτάτορα της Κίνας Τσιάνγκ  Κάι  Σεκ για την πάταξη των κομμουνιστών. Σύμφωνα με τον Τρούμαν οι ΗΠΑ έπρεπε να βοηθήσουν «ελεύθερους λαούς που αντιστέκονταν στις προσπάθειες ένοπλων μειονοτήτων ή εξωτερικών παραγόντων να τους υποδουλώσουν». Στην Ιταλία μάλιστα διοχέτευσαν κεφάλαια με στόχο να σαμποτάρουν τη νίκη στις εκλογές του 1948 του κοινού ψηφοδελτίου κομμουνιστών και σοσιαλιστών ενώ παράλληλα χρηματοδότησαν την ίδρυση  της φασιστικής οργάνωσης «Γκλάντιο». Στο ίδιο πλαίσιο της αναχαίτισης του κομμουνιστικού κινδύνου εντάσσεται και η δημιουργία αμυντικών σχηματισμών όπως του ΝΑΤΟ  στα 1949 και του SEATO  στη Ν.Α. Ασία στα 1954. Οι Σοβιετικοί με τη σειρά τους απάντησαν με την οικονομική και πολιτική δορυφοροποίηση των χωρών της ανατολικής Ευρώπης με στόχο την ανατροπή των «πατριωτικών μετώπων»που είχαν προκύψει με το τέλος του Β΄ παγκοσμίου πολέμου. Στην αρχή ακολούθησαν την τακτική του διορισμού σε σημαντικά υπουργεία (Άμυνας, Εσωτερικών) αδιάλλακτων κομμουνιστών, η τακτική του «δούρειου ίππου» ενώ συνέχισαν με την εξόντωση των αντικομμουνιστικών στοιχείων (συντηρητικών και σοσιαλδημοκρατών), γνωστότερη και ως  τακτική της «σαλαμοποίησης». Παράλληλα ίδρυσαν το Κέντρο Πληροφοριών των Κομμουνιστικών Κομμάτων (ΚΟΜΙΝΦΟΡΜ) το Σεπτέμβριο του 1947 με έδρα αρχικά το Βελιγράδι, που σκοπό είχε την ενίσχυση της σοβιετικής εποπτείας στα ευρωπαϊκά κομμουνιστικά κόμματα. Η ΕΣΣΔ στα 1955 προχωρεί στην ίδρυση του «Συμφώνου της Βαρσοβίας» προσπαθώντας να αποτελέσει το αντίβαρο στο ΝΑΤΟ. Τέλος με το «δόγμα Ζντάνωφ» ουσιαστικά  επισημοποιούνταν ο διαχωρισμός του κόσμου σε δύο αντιτιθέμενα στρατόπεδα. Το δημοκρατικό με προεξάρχουσα την ΕΣΣΔ και το ιμπεριαλιστικό με κυρίαρχη δύναμη τις ΗΠΑ.

Ασκήσεις ετοιμότητας για ενδεχόμενο πυρηνικό πληγμα σε σχολείο των ΗΠΑ.

 Η κατάσταση στην οποία βρισκόταν η ΕΣΣΔ μετά τον πόλεμο διέφερε σημαντικά εν σχέσει με τις ΗΠΑ, αφού η μεν ΕΣΣΔ ήταν κατεστραμμένη οικονομικά ενώ οι ΗΠΑ ήταν η μόνη εμπόλεμη χώρα που βγήκε από τον πόλεμο πλουσιότερη από ότι ήταν προπολεμικά. Στην τετραετία 1940-1944 το ΑΕΠ των ΗΠΑ αυξήθηκε κατά 54% ενώ η βιομηχανική παραγωγή τους κατά 300%! Επιπροσθέτως είχαν και την Βόμβα που έβαζε την αντιπαράθεση σε τελείως διαφορετική βάση και αποτελούσε την κύρια αιτία της καχυποψίας του Κρεμλίνου. Το «Δόγμα Τρούμαν» ακολούθησε το «σχέδιο Μάρσαλ» που στόχο είχε την αναζωογόνηση της ευρωπαϊκής οικονομίας υπό την ηγεμονία των ΗΠΑ και την ένταξη της στη ζώνη του δολαρίου. Περί τα 17 δις δολάρια διοχετεύτηκαν στην δυτικοευρωπαϊκή οικονομία υπό τη μορφή επενδύσεων αλλά κυρίως στρατιωτικής βοήθειας. Ό Τσαρλς  Ι.  Ουίλσον πρόεδρος της General Electric Corp. παρακινούσε για τη δημιουργία «μιας μόνιμης πολεμικής οικονομίας». Ξεκινούσε η χρυσή εποχή της πολεμικής βιομηχανίας των ΗΠΑ. Η σταδιακή διαμόρφωση αυτού που ο Αϊζενχάουερ θα αποκαλέσει «στρατιωτικό-βιομηχανικό σύμπλεγμα» και που ουσιαστικά θα κατευθύνει τις επιλογές της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ στα επόμενα χρόνια.

Την ανησυχία στους κόλπους της διεθνούς κοινότητας σχετικά με αυτό το ιδιόμορφο «μπρα ντε φερ» ανάμεσα στους τέως συμμάχους πυροδότησαν δυο γεγονότα στα 1948. Το πρώτο ήταν το «πραξικόπημα της Πράγας» με το οποίο η Τσεχοσλοβακία ανακηρυσσόταν «λαϊκή δημοκρατία» και το δεύτερο ο αποκλεισμός του Βερολίνου από τους Σοβιετικούς με αφορμή την ένωση των τομέων ευθύνης των Άγγλων, των Γάλλων και των Αμερικανών και την καθιέρωση κοινού νομίσματος εξαιρώντας τον σοβιετικό τομέα. Όπως πολύ σωστά σημείωνε ο υπουργός εμπορίου των ΗΠΑ Χένρυ Γουάλας η αντιπαράθεση είχε περάσει στο σημείο όπου «όσο σκληρότεροι γινόμαστε τόσο σκληρότεροι θα γίνονται οι Ρώσοι». Η κατάσταση είχε περιγραφεί στα 1947 ως «ψυχρός πόλεμος» από τον δημοσιογράφο Γουόλτερ Λίπμαν ο οποίος θεωρούσε ότι οι σχέσεις ΗΠΑ και ΕΣΣΔ είχαν επιδεινωθεί σε σημείο πολέμου χωρίς πραγματικές εχθροπραξίες. Ο σημαντικότερος παράγοντας που απέτρεπε τη κήρυξη πραγματικού πολέμου ήταν η ύπαρξη της ατομικής βόμβας. Οι ΗΠΑ έχασαν το μονοπώλιο της κατοχής της στα 1949 όταν η ΕΣΣΔ πραγματοποίησε την πρώτη πυρηνική της δοκιμή, αλλά ανέκτησαν το τακτικό πλεονέκτημα όταν στα 1952 ανέπτυξαν θερμοπυρηνικά όπλα πολλαπλάσιας καταστρεπτικής ισχύος εν σχέσει με τα πυρηνικά. Στα 1953 είχαν χάσει και το μονοπώλιο στα θερμοπυρηνικά όπλα…Η δεκαετία του ΄50 και για τις δυο πλευρές αποτελεί κατά το μάλλον ή ήττον περίοδο παρατεταμένης παράνοιας. Αδυνατώντας και οι δυο πλευρές να χρησιμοποιήσουν τα πυρηνικά τους όπλα, αφού αμέσως θα υπήρχε ανταπόδοση από τον αντίπαλο, κατέφυγαν σε μυστικές συγκρούσεις που περιελάμβαναν κατασκόπους και παντός είδους υπονομευτική δράση. Ξεκίνησε ένας πόλεμος δι΄ αντιπροσώπων όπου και τα δυο μέρη εκμεταλλεύονταν τοπικές συγκρούσεις ή και τις προκαλούσαν, ενώ παράλληλα εξόπλιζαν τους αντιπάλους προσπαθώντας να επεκτείνουν τη σφαίρα επιρροής τους χωρίς να συμπλέκονται άμεσα. Η αρχή έγινε με τον πόλεμο της Κορέας (1950-53) όπου ο κομμουνιστικός βορράς υπό τον Κιμ  Ιλ Σουνγκ και υποστηριζόμενος από τη Κίνα εισέβαλε στο νότο που τελούσε υπό την ηγεσία της μαριονέτας των ΗΠΑ Σίνγκμαν Ρη. Αυτός ο πόλεμος συνόψιζε επακριβώς τον «Ψυχρό πόλεμο». Και οι δυο δυνάμεις ουσιαστικά στρατιωτικοποίησαν την οικονομίας τους με τις ΗΠΑ να δαπανούν περίπου το 20% του εθνικού προϊόντος τους για εξοπλισμούς ενώ η ΕΣΣΔ, με σημαντικά μικρότερο εθνικό προϊόν σε σχέση με τις ΗΠΑ, δαπανούσε σε καιρό ειρήνης το 40%.

  Στο εσωτερικό μέτωπο εφαρμόστηκε και από τις δυο πλευρές η φίμωση ή και εξόντωση των πολιτικών αντιπάλων. Οι ΗΠΑ πρωτοστάτησαν στην δημιουργία της θεμελιώδους παράνοιας δαιμονοποιώντας κάθε κίνηση των Σοβιετικών. Η παρανοϊκή αντίληψη που καλλιεργούσαν συνέδεε τον φόβο για κάθε εξωτερικό εχθρό με τον φόβο και για έναν εσωτερικό, ένα σχήμα εδραιωμένο στη δυτική αντίληψη από τις εποχές των Σταυροφοριών. Ο πρόεδρος Τρούμαν αμέσως μετά την εκφώνηση του δόγματος του εξέδωσε και την εκτελεστική εντολή 9835 για την εφαρμογή του Ομοσπονδιακού Προγράμματος Πίστης Εργαζομένων. Η εντολή ανέφερε ρητά: «Θα πραγματοποιηθεί έρευνα πίστης κάθε ατόμου που καταλαμβάνει δημόσια θέση σε οποιοδήποτε υπουργείο ή υπηρεσία του εκτελεστικού κλάδου της Ομοσπονδιακής Κυβέρνησης». Κάθε κίνηση των κομμουνιστών και αριστερών στη Δύση έμπαινε πλέον στο μικροσκόπιο των μυστικών υπηρεσιών. Ο νόμος Τάφτ-Χάρτλι απαιτούσε να εκκαθαριστούν τα εργατικά συνδικάτα από κομμουνιστές συνδικαλιστές ενώ ο Τζόζεφ  Μακ  Κάρθι ξεκινούσε το διαβόητο «κυνήγι μαγισσών». Η δικής του έμπνευσης Επιτροπή Αντιαμερικανικών Ενεργειών απαγόρευε να εργάζονται στο Χόλιγουντ συμπαθούντες τον κομμουνισμό. Το μακάβριο αποκορύφωμα της δράσης της Επιτροπής ήταν η εκτέλεση του ζεύγους Ρόζενμπεργκ το καλοκαίρι του 1953 με την κατηγορία της κατασκοπίας. Σε πολλές περιπτώσεις ή καλλιέργεια του τρόμου οδηγούσε σε καταστάσεις κλινικής παράνοιας, όπως στην περίπτωση του υπουργού Ναυτικού των ΗΠΑ Τζ. Φόρεσταλ ο οποίος κλείστηκε σε ψυχιατρική κλινική και μετά αυτοκτόνησε πηδώντας από τον 16ο όροφο ουρλιάζοντας «έρχονται οι Ρώσοι»…! Οι Σοβιετικοί από τη μεριά τους τρομοκρατήθηκαν αρχικά από τη ρήξη με τη Γιουγκοσλαβία του Τίτο φοβούμενοι μήπως εμφανιστούν και άλλα ανεξάρτητα κομμουνιστικά καθεστώτα και έτσι ξεκίνησαν εκκαθαρίσεις στα κομμουνιστικά κόμματα των δορυφορικών κρατών. Στην ΕΣΣΔ επιβλήθηκε η πλέον στείρα μορφή της σταλινικής ιδεολογίας με φυλακίσεις σε στρατόπεδα εργασίας των αντιφρονούντων.

Σύγκριση ατομικής βόμβας και υδρογονοβόμβας

Η δεκαετία του ΄60 σημαδεύτηκε από την κρίση των πυραύλων της Κούβας, φέρνοντας τους δυο αντιπάλους και τον πλανήτη ολόκληρο στα όρια του θερμοπυρηνικού ολέθρου. Μετά την επιτυχή επανάσταση του Φιντέλ Κάστρο στα 1959 οι ΗΠΑ προσπάθησαν να τον υπονομεύσουν και στα 1961 πραγματοποίησαν αποτυχημένη απόβαση φιλοαμερικανών Κουβανών στον κόλπο των χοίρων. Σε αντίποινα ο Κάστρο επέτρεψε την τοποθέτηση σοβιετικών πυρηνικών πυραύλων το 1962. Η ανακάλυψη των θέσεων τους από αμερικανικό κατασκοπευτικό αεροσκάφος οδήγησε τον πανικό στα άκρα. Η οξύτατη αντιπαράθεση έληξε στις 26 Οκτωβρίου 1962 με τον Χρουστσόφ να συναινεί στην απομάκρυνση των πυραύλων. Το 1964 ξεκινάει και η στρατιωτική επέμβαση των ΗΠΑ στο Βιετνάμ με την ΕΣΣΔ να εξοπλίζει του βόρειους Βιετκόνγκ ενώ οι Αμερικάνοι κατάφεραν να διαθέτουν στο αποκορύφωμα του πολέμου 500.000 άνδρες στο νότιο Βιετνάμ. Εννέα χρόνια μετά οι ΗΠΑ αποχωρούν ταπεινωμένες. Το δικό τους Βιετνάμ γνωρίζουν οι Σοβιετικοί λίγα χρόνια αργότερα το 1979 όταν εισβάλουν στο Αφγανιστάν και οι ΗΠΑ αναλαμβάνουν τον εξοπλισμό της αντισοβιετικής αντίστασης. Οι μουτζαχεντίν του Οσάμα Μπιν Λάντεν υποδέχονται ευχάριστα τους αμερικανούς στρατιωτικούς συμβούλους που τους καθοδηγούν στη χρήση νέων όπλων, όπως των φορητών αντιαεροπορικών πυραύλων Stinger…

Μετά την κρίση των πυραύλων στην Κούβα ξεκινούν και οι προσπάθειες για πάγωμα των εξοπλισμών και απαγόρευση των πυρηνικών δοκιμών. Τα δυο οπλοστάσια είχαν φτάσει στο σημείο κορεσμού. Σημασία πλέον δεν είχε η χρήση του όπλου αλλά απλώς η κατοχή του, αφού κανείς δεν ήταν διατεθειμένος να το χρησιμοποιήσει. Στο αποκορύφωμα των εξοπλισμών τη δεκαετία του ΄80 οι ΗΠΑ κατείχαν περί τις 10.000 πυρηνικές κεφαλές και η ΕΣΣΔ γύρω στις 7.000! Η αμοιβαία καταστροφή ήταν παραπάνω από σίγουρη…Όπως σωστά σημειώνει ο στρατιωτικός ιστορικός Γουόλτερ Μίλις  «ο επαγγελματίας στρατιωτικός που πρέπει να ελέγχει σήμερα το σχεδιασμό, την παραγωγή και την χρήση των πανίσχυρων όπλων μαζικής καταστροφής δεν μπορεί να διδαχτεί πολλά από τον Ναπολέοντα, τον Τζάκσον, τον Λη, ή τον Γκραντ- όλοι τους ήταν διοικητές στο πεδίο της μάχης, όχι υπεύθυνοι «οπλικών συστημάτων» που κυριότερο χαρακτηριστικό τους είναι το ότι δεν πρέπει ποτέ να έλθουν σε σύγκρουση». Η θεωρία της αποτροπής βασίζεται σε ένα παράδοξο. Σκοπός είναι να προληφθεί η έναρξη του πολέμου. Το μέσο είναι να καταστήσει σαφές η μια πλευρά στην άλλη ότι εφόσον χρειαστεί είναι έτοιμη να ανταποδώσει «στα ίσα» τυχόν πρώτο πλήγμα. Αργά η γρήγορα επέρχεται όμως το αδιέξοδο. Η ισορροπία του τρόμου αρχίζει να καταρρέει τη δεκαετία του ΄80 με την αδυναμία της ΕΣΣΔ να ακολουθήσει το τεράστιο εξοπλιστικό πρόγραμμα του Ρ. Ρέιγκαν. Η αποτυχημένη προσπάθεια του Μ. Γκορμπατσόφ να εκσυγχρονίσει οικονομικά και πολιτικά το σοβιετικό οικοδόμημα αποτέλεσε το κύκνειο άσμα του σοβιετικού κομμουνιστικού καθεστώτος. Η πτώση του τείχους του Βερολίνου, που είχε ανεγερθεί στα 1961 για να αποτρέπει φυγάδες Ανατολικογερμανούς, στα 1989 ουσιαστικά τερμάτιζε τον ψυχρό πόλεμο ξεκινώντας ένα ντόμινο αλλαγών σε όλα τα κομμουνιστικά κράτη- δορυφόρους της ΕΣΣΔ. Τελευταίο κομμάτι στο ντόμινο η ΕΣΣΔ που καταρρέει τον Δεκέμβρη του 1991.

Γκορμπατσόφ και Ρέιγκαν υπογράφουν συμφωνία μείωσης των πυρηνικών.

Η παρακαταθήκη αυτών των 45 ετών μόνο θλίψη μπορεί να προκαλεί στις νεότερες γενιές. Σε ανατολή και δύση μια ολόκληρη γενιά ανθρώπων υποχρεώθηκε στο βωμό των γεωστρατηγικών σκοπιμοτήτων και των ιδεολογικών αντιθέσεων να διαθέσει όλη της την ενεργητικότητα και δημιουργικότητα στην υπηρεσία της καταστροφής της ανθρωπότητας, αφού νικητής δεν μπορεί να υπάρξει σε ένα θερμοπυρηνικό ολοκαύτωμα.  Στη Δύση χιλιάδες επιστήμονες διέθεσαν την ευφυία τους στην υπηρεσία του πολέμου ενσυνείδητα καταπατώντας κάθε έννοια επιστημονικής ηθικής, όπως ο Έντουαρντ Τέλερπατέρας της υδρογονοβόμβας. Στελέχωσαν εταιρείες παραγωγής όπλων μαζικής καταστροφής, όπως η Litton που κατασκευάζει διηπειρωτικούς πυραύλους, σπαταλώντας  δημόσιο χρήμα σε στρατιωτικά συμβόλαια που αφειδώς μοίραζε το Πεντάγωνο και καρπώνονταν οι επιστήμονες. Παράλληλα ένα πλήθος κατευθυνόμενων διαμορφωτών κοινής γνώμης, από τον έντυπο τύπο και την τηλεόραση ως το Χόλιγουντ, φρόντιζαν για την κυριαρχία της «επίσημης άποψης» και την εξαφάνιση κάθε αντίθετης φωνής. Αντίστοιχα στην ΕΣΣΔ ο σταλινικός τρόμος εξαφάνιζε κάθε αντίθεση αφού ενδεχόμενη άρνηση σήμαινε θάνατος. Χιλιάδες επιστήμονες και εδώ στελέχωσαν μυστικά ερευνητικά κέντρα σε μυστικές πόλεις με σκοπό την παραγωγή όπλων μαζικής καταστροφής. Το αποτέλεσμα της μονοδιάστατης πολεμικής ανάπτυξης για μια καθυστερημένη οικονομία όπως της ΕΣΣΔ φάνηκε 74 χρόνια μετά την ίδρυση της. Η πολιτική ηγεσία της ΕΣΣΔ δεν κατανόησε ποτέ το νόημα και την ουσία της κομμουνιστικής ιδεολογίας και πορεύτηκε πάντοτε ως τριτοκοσμική δικτατορία βασίζοντας την λειτουργία της στο φόβο και την τρομοκρατία.

Διαβάστε:

«Ο οίκος του πολέμου»,  Τζέημς   Κάρολ,  εκδ.  Ενάλιος.

«Λαϊκή ιστορία του κόσμου»,  Κρις   Χάρμαν,  εκδ.  Τόπος.

«Πόλεμος, από τη μάχη του Μάρνη ως το Ιράκ»,  Martin van  Creveld,  εκδ.  Γκοβόστη».


Aπό:http://eranistis.net/wordpress/2013/05/29/%CE%BF-%CF%88%CF%85%CF%87%CF%81%CF%8C%CF%82-%CF%80%CF%8C%CE%BB%CE%B5%CE%BC%CE%BF%CF%82-1945-1991/

25 θέσεις πάνω στο φασισμό…


170120_FAS_mussolini.jpg.CROP.promo-xlarge2

Αρχικό κείμενο: Shane Burley

1.

Ο φασισμός στον 21ο αιώνα είναι συνέχεια των επαναστατικών κινημάτων που διέλυσαν την Ευρώπη, καταλήγοντας στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι μέθοδοι, οι τακτικές και οι στρατηγικές έχουν αλλάξει αλλά η δυναμική της γενοκτονικής/ρατσιστικής μηχανής παραμένει, και οι ιδεολογίες έχουν συνέχεια στην ιστορία.

2.

Ο φασισμός δεν χρειάζεται συγκεκριμένο είδος κρατικής πολιτικής (ή και αυτό το ίδιο το κράτος), ούτε έχει ανάγκη κομματικό μηχανισμό, σαφή δημογραφικό προσδιορισμό μιας οικονομικής τάξης ή οικονομική εξαθλίωση. Αυτό που έχει ανάγκη είναι μαζική πολιτική, πλατιά υποστήριξη και τη συνεχιζόμενη καταστροφική αναταραχή μιας ταξικής κοινωνίας.

3.

Όταν η ανισότητα αγιοποιείται, οι ταυτότητες γίνονται αμετάβλητες και καίριες, και απαιτείται ένα μυθικό παρελθόν σε ένα ξεκάθαρα μεταβιομηχανικό, σύγχρονο κόσμο, ο φασισμός είναι η προσωποποίηση της «Πραγματικής Δεξιάς», μιας ξεχωριστής πολιτικής ταυτότητας που επαναστατεί εναντίον της δημοκρατίας και της ισότητας. Αυτή η πραγματική δεξιά παράταξη υπάρχει σε ολόκληρη τη διάρκεια της ιστορίας, με το φασισμό να λειτουργεί σαν την «αντιδραστική μοτερνιστική» εκδοχή της τάσης προς βίαιη ανισότητα και ουσιοκρατία της ταυτότητας. Ο φασισμός αντιπροσωπεύει την εικονική προσωποποίηση της «Πραγματικής Δεξιάς», που στη συνέχεια παρουσιάζεται σαν άρνηση των θεμελιωδών αξιών της δημοκρατίας.

4.

Ο μηδενισμός, σαν απολίτικη καταστροφική δύναμη, είναι κομμάτι  της φασιστικής διαδικασίας, τέτοια που απαιτεί την καταστροφή της παλιάς ηθικής δομής, ώστε να δημιουργηθεί μια νέα μυθική. Ο φασισμός συχνά προσπαθεί να προσεταιριστεί μεθόδους που χρησιμοποιούνται από την αριστερά/μετά-αριστερά για να επιτύχει αυτή την δημιουργική καταστροφή, υιοθετώντας με δόλιο τρόπο την επαναστατική αποδόμηση.

5.

Η παρορμητική φύση της αντιδραστικής βίας τροφοδοτείται από την φασιστική ιδεολογία και ιδεολόγους σε μια προσπάθεια σχηματοποίησης μια παράλογης αντίδρασης στην ανεξέλεγκτη οργή της σύγχρονης εποχής. Σε μια κουλτούρα που εκπαιδεύει την εργατική τάξη σε ρατσιστικά συστήματα, η ενέργεια κατευθύνεται προς τη δημιουργία αποδιοπομπαίων τράγων παρά να κατευθύνει αυτή την αποξένωση προς τους καταπιεστικούς μηχανισμούς που την γενούν.

6.

Σήμερα, ο φασισμός είναι βασισμένος κυρίως πάνω στη μεταπολιτική παρά σε συγκεκριμένη πολιτική. Φασιστικές προσπάθειες προσπαθούν να επηρεάσουν τη κουλτούρα, τις οπτικές και την ηθική ως προοίμια της πολιτικής. Αυτό βάζει μεγάλο μέρος του έργου τους στο πεδίο της τέχνης και της μουσικής, της φιλοσοφίας και των διαλέξεων, αντιθεσμών και αντιεξουσίας. Αυτή είναι η εξέλιξη μιας φασιστικής αξίας και του αισθητικού συνόλου, και όχι απλά ένα φασιστικό πολιτικό πρόγραμμα.

7.

Οι αξίες που θέτουν οι φασίστες τους επιτρέπει να χρησιμοποιούν μεθοδολογίες παραδοσιακά σχετιζόμενες με την αριστερά, μαζική πολιτική, μετααποικιοκρατισμό, αντιιμπεριαλισμό και αντικαπιταλισμό. Ο φασίστες  εκμεταλλεύονται την δύναμη των περιθωριοποιημένων ανθρώπων και ανακατευθύνουν το θυμό τους εναντίον της συστημικής ανισότητας και αποξένωσης εναντίον άλλων περιθωριοποιημένων ανθρώπων, επανακαθορίζοντας έτσι τη πηγή της κρίσης.

8.

Εξαιτίας της στρατηγικής και της επαναστατικής τους κατεύθυνσης, οι φασίστες έχουν ιστορικά καταφέρει να στρατολογήσουν στις αποξενωμένες περιοχές της αριστεράς. Δεν υπάρχει καμιά επαναστατική παράδοση που να είναι ελεύθερη από ακροδεξιά διείσδυση, όπου τα σφάλματα της ριζοσπαστικής κινηματικής ανάλυσης και πρακτικής επιτρέπουν στους φασίστες να παρουσιάζονται ως εναλλακτική και να στρατολογούν.

9.

Ο εθνικισμός θεωρείται το βασικό κινητήριο όραμα του φασισμού, αυτό όμως δεν είναι παρά ένα υποσύνολο μιας μεγαλύτερης ταυτοτικής τάσης. Η πίστη στη φυλή, της οποίας ο εθνικισμός είναι μια μόνο μορφή, είναι το κύριο συστατικό της υπόθεσης της ουσιώδους ταυτότητας. Ο εθνικισμός είναι μια εκδοχή που θα είναι πάντα συνδεδεμένη με το έθνος κράτος, έτσι η πίστη προς τη φυλή στο σύγχρονο πλαίσιο επιβάλλει τον εαυτό του μέσα από τον εθνικισμό, αυτό όμως δεν ισχύει συνολικά. Το σύγχρονο φασιστικό κίνημα επανακαθορίζει τον εαυτό του συνεχώς και επαναπροσδιορίζει πως η πίστη στη φυλή σημαίνει το πως χωρίζεται η φυλή και τις κοινωνικές εξουσίες που ενισχύουν τα όρια της φυλής, μπορούν να αλλάξουν.

10.

Ο «εθνικός» εθνικισμός είναι βασική αρχή του φασισμού σήμερα, ένας τύπος ρατσιστικού φυλετισμού, που δεν αφορά μόνο τον λευκό εθνικισμό ή το πολιτικό εθνικισμό των Δυτικών κρατών. Αυτό πηγάζει από την εθνοπλουραλιστική ηθική του «εθνικισμός για όλους» που προσπαθεί να δημιουργήσει συμμαχίες με τα εθνικιστικά στοιχεία των απελευθερωτικών κινημάτων του Τρίτου Κόσμου, εθνικιστικών μειονοτικών κινημάτων και όσων αντιστέκονται τις Δυτικές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις. Όταν ο φυλετικός εθνικισμός χρησιμοποιείται ως συστατικό της λύσης στην αντιμετώπιση καταπιεστικών δυνάμεων, αυτοπαρουσιάζεται σαν πιθανός σύμμαχος μιας φασιστικής λογικής που βλέπει την απάντηση στο καπιταλισμό και τον ιμπεριαλισμό σε αυταρχικές μορφές ταυτοτισμού.

11.

Η εστίαση του φασισμού στην μετανάστευση, βασισμένη στην επιθυμία για μονοφυλετικές χώρες, πηγάζει από αγωνίες που συχνά συσχετίζονται με το ριζοσπαστικό κίνημα. Η «μετανάστευση» θέσεων εργασίας λόγω της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, ο απομονωτισμός της ρητορικής του αντιπολεμικού κινήματος, οι φόβοι εργατικών θεσμών πως οι μετανάστες εργάτες οδηγούν τους μισθούς προς τα κάτω, οι περιβαλλοντολογικοί φόβοι που σχετίζονται με την αύξηση του πληθυσμού, η ενοχοποίηση των μουσουλμάνων μεταναστών για την υποτιθέμενη απόρριψη φιλελεύθερων κανόνων,  και η αυτάρεσκη φιλελεύθερη εκκοσμίκευση των ακτών των ΗΠΑ, όλα έχουν χρησιμοποιηθεί αποτελεσματικά από φασιστικά κινήματα που προσπαθούν να χρησιμοποιήσουν φιλελεύθερους τρόπους σκέψης για το δικό τους αντιμεταναστευτικό λαϊκισμό.

12.

Η εναλλακτική δεξιά (alt-right) είναι το πιο συνεκτικό και πλήρως διαμορφωμένο φασιστικό κίνημα εδώ και πολλές δεκαετίες. Η παραπλανητική ταυτοποίηση όλων των οπαδών του Trump συνολικά ως μέλη της Alt-Right, είτε ανήκουν σε πατριωτικές είτε σε παραστρατιωτικές οργανώσεις, ή αυτών που ανήκουν στη Νέα Δεξιά ή σε μετριοπαθή εναλλακτικά σχήματα δεξιού λαϊκισμού, έχει δημιουργήσει ένα θολό επικοινωνιακό θέαμα που χάνει τα πραγματικά κίνητρα της Alt-Right. Η πίστη στην ανθρώπινη ανισότητα, τον κοινωνική παραδοσιαρχία, τον φυλετικό εθνικισμό και το αυταρχικό όραμα βασισμένο στην αναβίωση ηρωικών μυθολογιών είναι αυτά που ξεχωρίζουν την Alt-Right ως ένα αμήχανο φασιστικό κίνημα.

13.

Η πολιτική του Τρίτου Δρόμου, που εισάγει στην φασιστική πολιτική ιδέες που αντλεί από το ριζοσπαστικό κίνημα, είναι η κυρίαρχη μορφή ανοιχτού φασισμού σήμερα. Οι πραγματικοί φασίστες ιδεολόγοι, οι «εμπνευστές ιδεών» των κινημάτων αυτών, που αποτελούν αυτή τη στιγμή το πιο ριζοσπαστικό κομμάτι, εξ ανάγκης θεωρούν τους εαυτούς τους αντιιμπεριαλιστές, αντικαπιταλιστές και αντιτάσσονται στις σύγχρονες Δυτικές κυβερνήσεις.

14.

Ο φασισμός συχνά περιγράφεται ως μια διαδικασία πολλαπλών φάσεων, με την έννοια ότι ξεκινά από ένα ριζοσπαστικό πλαίσιο και εξελίσσεται στο σημείο να αποκτήσει πολιτική εξουσία. Αυτή όμως είναι η περιγραφή συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής του φασισμού, παρά μια συνολική περιγραφή της επιχειρησιακής τροχιάς. Η αντίληψη αυτή πρέπει να αλλάξει για διαφορετικές χρονικές περιόδους και χώρες που εξουσία, επιρροή και κοινωνική συνοχή εμφανίζονται με διαφορετικό τρόπο. Στην Ευρώπη του μεσοπολέμου για παράδειγμα, οι κομματικές πολιτικές δημιούργησαν συνασπισμούς για κρατική εξουσία, αλλά σε άλλες στιγμές και μέρη η εξουσία μπορεί επίσης να περιλαμβάνει την εκκλησία, τα μέσα ή συγκεκριμένες κουλτούρες. Στη σύγχρονη Αμερική, οι φασίστες συμμαχούν με μια διαδικτυακή κουλτούρα που βοήθησε την Alt-Right να αναπτυχθεί και να καταλάβουν καίριους χώρους κουλτούρας με ικανότητα να επηρεάζουν σημαντικά τμήματα της ευρύτερης κοινωνίας. Στις ΗΠΑ του 21ου αιώνα, οι πολιτικοί των κομμάτων εμφανίζουν φθίνουσα επιρροή ενώ διαδικτυακές διασημότητες έχουν γίνει πιο επιδραστικές από ότι θα μπορούσε κανείς να φανταστεί.

15.

Αν και «Τα Πέντε Στάδια Του Φασισμού» που περιέγραψε ο ακαδημαϊκός Robert O. Paxton δίνουν το περίγραμμά της διαδικασίας με την οποία ο φασισμός πήρε την εξουσία και στην συνέχεια παράκμασε πριν και κατά τη διάρκεια του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, τόσο οι συνθήκες όσο και τα κινήματα είναι εντελώς διαφορετικά σήμερα. Η πρόβλεψη της διαδικασίας για την κατάκτηση της εξαιτίας και πιθανή αποτυχία σε μια περίοδο που ο φασισμός παραμένει ιδιαίτερα επιδραστικός στη κουλτούρα και στα επαναστατικά κινήματα, είναι αδύνατο να προβλεφθεί πλήρως να εκ των προτέρων.

16.

Η κρίση για τους σημερινούς φασίστες προέρχεται από τις αντιφάσεις στην προσέγγιση τους στην ίδια τους την ανάπτυξη. Ο φασισμός του μεσοπολέμου βασίζονταν πρώτα στην πολιτική οργάνωση, που στη συνέχεια έπρεπε να σκεφτούν την εκπροσώπηση στα μέσα. Η Alt-Right του 21ου αιώνα αναπτύχθηκε σχεδόν αποκλειστικά στο διαδίκτυο μέσα από τη κουλτούρα των memes και των hashtags. Ενώ αυτό τους έδωσε μεγάλη ώθηση στην διάδοση του μνήματος τους, αντιμετωπίζουν πρόβλημα στην μεταφορά του στις συνθήκες του πραγματικού κόσμου και στην επακόλουθη οργάνωση. Η χυδαιότητα της γλώσσας τους, ο τρόπος προσέγγισης τους ή το δημογραφικό προφίλ των retweeter τους δεν σημαίνει απαραίτητα πως φτάνει σε ριζοσπαστικές οργανώσεις και οργάνωση.

17.

Αν οι φασίστες βλέπουν τους πολιτιστικούς χώρους ως πρόδρομους των πολιτικών, τότε η είσοδος στους πολιτιστικούς χώρους είναι στην ουσία πολιτική. Αν ο δημόσιος λόγος των φασιστών έχει σκοπό την στρατολόγηση και την οργάνωση, τότε η φασιστική δημόσια έκφραση δε διακρίνεται από τη φασιστική οργάνωση. Αν η φασιστική οργάνωση καταλήγει στη βία, είτε είναι εκρήξεις μιας «φαινομενικά τυχαίας» βίας στο δρόμο ή γενοκτονία αν πάρουν την εξουσία, τότε η φασιστική οργάνωση είναι φασιστική βία. Αντί άλλων μορφών επαναστατικών πολιτικών, ο φασισμός προσπαθεί να αγιοποιήσει τη βία, πλήρως ενσωματωμένης στην αντίληψή τους περί ταυτότητας και μιας σωστά ιεραρχικής κοινωνίας. Έτσι, ακόμη και ο πιο μετριοπαθής φασίστας ιδεολόγος έχει μέσα του τους σπόρους της βαρβαρότητας.

18.

Ο φασισμός δεν μπορεί να κρύψει τη βία του για πάντα. Η ιστορία του λευκού εθνικισμού ήταν η ιστορία μιας αιματοβαμμένης τρομοκρατίας, ένα στοιχείο που χαρακτηρίζει όλα τα φασιστικά κόμματα και οργανώσεις σε όλες τις χώρες σε όλες τις περιόδους. Ενώ οι φασίστες διανοούμενοι και ηγέτες θέλουν να αποσυνδέσουν την εικόνα του ταυτοτικού εθνικισμού από τη βία τόσο στο δρόμο όσο και από τη κρατική βία, αυτό είναι αδύνατο στον πραγματικό κόσμο. Μέσα σε επαρκές χρονικό πλαίσιο θα υπάρχει πάντα φόνος.

19.

Ο φασισμός δεν μπορούσε να υπάρξει πριν από εποχές μαζικής πολιτικής. Ενώ είναι ιδιαίτερα ελιτιστικός – πιστεύει πως η κοινωνία πρέπει να διευθύνεται, εν μέρει, από μια τάξη ελίτ – απαιτεί και την μαζική συμμετοχή του κόσμου. Αυτό σημαίνει στρατολόγηση από μεγάλα τμήματα της εργατικής τάξης, απαιτώντας την συνενοχή τους στην αυξανόμενη καταπίεση. Η Hannah Arendt περιέγραψε τον τρόπο που αυτό λειτουργεί ως την «κοινοτοπία του κακού», για να χαρακτηρίσει την καθημερινή συνενοχή και η γραφειοκρατική ασθένεια του Γερμανικού λαού στα γεγονότα του 2ου Παγκόσμιου Πολέμου και του Ολοκαυτώματος. Η κοινοτοπία αυτή είναι αναγκαία για να πάρει την εξουσία ο φασισμός, ώστε η μάζα να πιστεύει πως τα οφέλη του αξίζουν το κόστος του. Αυτή είναι η ένωση του λαϊκισμού με τον ελιτισμό, επανατοποθετεί την αντίληψη των μαζών ώστε να οδηγήσουν τον εαυτό τους στη καταστροφή.

20.

Οι συνθήκες που γεννούν το φασισμό, η ανολοκλήρωτη εξίσωση του ύστερου καπιταλισμού, είναι το πιθανότερο να γίνουν βαθύτερες και πιο δραματικές. Η κρίση είναι καίρια για το καπιταλισμό και θα αυξηθεί καθώς οι παγκόσμιες οικονομικές αγορές συνεχίζουν να ταρακουνιούνται από την αστάθεια. Η τάση αυτή για τη κρίση, αναμειγμένη με τη διαστρωμάτωση που είναι ενσωματωμένη στο καπιταλισμό και η εξάρτηση του κράτους στο ρατσισμό, κάνουν τις φασιστικές εκρήξεις αναπόφευκτες.

21.

Η ανικανότητα της αριστεράς να δώσει μια πραγματική και βιώσιμη εναλλακτική στο σημερινό σύστημα και η συνθηκολόγηση της με τους θεσμούς της εξουσίας, είναι αυτά που δίνουν στο φασισμό την ισχυρότερη ρητορική του γοητεία. Ένα αποτελεσματικό αντιφασιστικό κίνημα μπορεί να κάνει περισσότερα από το να αντιτάσσεται απλά στους φασίστες ώστε να επιστρέψουν την κοινωνία στην προηγούμενη κατάσταση της. Αντίθετα το κίνημα θα πρέπει να παρουσιάζει ένα ριζικά διαφορετικό όραμα που να απαντά στα ίδια συναισθήματα αποξένωσης και μιζέριας στα οποία ο φασισμός αντιπροτείνεται ως λύση.

22.

Η ικανότητα του φασισμού να προσαρμόζεται στις αλλαγές στη τεχνολογία, τα κοινωνικά συστήματα, αξίες, ήθη και στις πολιτικές και πρακτικές της αριστεράς είναι αξιοσημείωτη. Καθώς πραγματοποιείται πρόοδος στους κινηματικούς κύκλους προς την αντιμετώπιση των κληρονομιών  της αποικιοκρατίας, του λευκού σωβινισμού, της πατριαρχίας και της ετεροκανονικότητας και άλλων συστημάτων καταπίεσης, οι φασίστες ιδεολόγοι θα βρουν τρόπους να εκμεταλλευτούν αυτά τα σχέδια για το δικό τους όφελος. Η πρόληψη αυτής της οικειοποίησης απαιτεί την κατανόηση της κεντρικής ιδεολογίας και μεθοδολογίας  του φασισμού από το αντιφασιστικό κίνημα ενώ ταυτόχρονα θα πρέπει είναι σταθερό στις ιδέες της ριζοσπαστικής οργάνωσης, προσπαθώντας πάντοτε για μεγαλύτερη ελευθερία και ισότητα.

23.

Ο Donald Trump  μπήκε στον Λευκό Οίκο με το ίδιο είδος του δεξιού λαϊκισμού που οδήγησε στο Brexit, την έξοδο του Ηνωμένου Βασιλείου από την ΕΕ, ενθάρρυνε την Marine Le Pen και το Εθνικό Μέτωπο στη Γαλλία και επέτρεψε στο αντιμεταναστευτικό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία να μπει στο κοινοβούλιο. Αυτό δημιουργεί τη απαραίτητη γέφυρα μεταξύ του πληθυσμού και τους φασίστες και τους πρωτοφασίστες ιδεολόγους, που θέλουν να δουν μια κοινωνία επιβεβλημένης ανισότητας και ουσιοκρατικής ταυτότητας. Η γεφύρωση αυτή είναι αναγκαία προϋπόθεση για μια μαζική κοινωνική μετατόπιση προς το φασισμό, και πρέπει να ιδωθεί ως κομμάτι των ομόκεντρων κύκλων που δίνουν στο φασισμό την ικανότητα να προβαίνει σε μαζική βία.

24.

Η αντίσταση στο φασισμό πρέπει να πάρει την μορφή της μαζικής πολιτικής όπως και να πολεμήσει τις μακροπολιτικές του δεξιού λαϊκισμού που γεφυρώνουν τον κανονικό συντηρητισμό με το φασιστικό πλαίσιο. Αυτό δε μπορεί να  γίνει μόνο από ένα ριζοσπαστικό περιθώριο, αλλά πρέπει να γίνει κινητοποιώντας τόσο τη βάση από όπου στρατολογεί ο φασισμός όσο και τις μαζικές περιθωριοποιημένες κοινότητες που στοχεύει (που αποτελούν τη μεγάλη πλειοψηφία της εργατικής τάξης). Η πιο αποτελεσματική αντίσταση στη φασιστική στρατολόγηση είναι η ριζοσπαστική κινητοποίηση, και το μόνο πράγμα που σταματά τη μαζική βία είναι η μαζική άρνηση.

25.

Ο λευκός σωβινισμός και η κοινωνική ιεραρχία είναι εσωτερικευμένη στην ταξική κοινωνία, ο φασισμός όμως επιδιώκει να την εξωτερικεύσει. Η απάντηση του ριζοσπαστικού κινήματος σε αυτό μπορεί επίσης να κάνει αυτή την καταπίεση ρητή, να καταδείξει τις υποβόσκουσες ιεραρχίες του πολιτισμού ώστε να υπονομεύσει τη φασιστική πρόοδο. Το μόνο πράγμα που θα τελειώσει το φασισμό για πάντα είναι να καταστρέψει τους μηχανισμούς που κατ’ αρχάς του επιτρέπουν να αναδυθεί. Η καταστροφή των παρορμήσεων του αυταρχισμού και της εσωτερικής ανισότητας είναι προϋπόθεση για την εξάλειψη του φασισμού από τη συλλογική συνείδηση. Το μόνο πράγμα που μπορεί να το καταφέρει αυτό είναι ένα επαναστατικό κίνημα που πάει πιο πέρα από τις απλές αντιδράσεις στα βίαια κινήματα των φασιστών.

Πηγή: Institute For Anarchist Studies

enzo traverso – αριστερή μελαγχολία. η δύναμη μιας κρυφής παράδοσης (από τον 19ο στον 21ο αιώνα)…


Η άλλη όψη της ουτοπίας

Για πάνω από έναν αιώνα η ριζοσπαστική αριστερά εμπνεύστηκε από την περίφημη εντέκατη θέση του Μαρξ για τον Φόιερμπαχ: μέχρι σήμερα οι φιλόσοφοι αρκέστηκαν να ερμηνεύουν τον κόσμο, τώρα πρέπει να τον αλλάξουμε. Όταν με την πτώση του Τείχους το 1989 απόμεινε «χωρίς πνευματικό καταφύγιο», χρειάστηκε να αναθεωρήσει τις ίδιες τις ιδέες με τις οποίες πάσχιζε να τον ερμηνεύσει, ενώ τα νέα κινήματα έπρεπε να επινοήσουν εξαρχής τις διανοητικές και πολιτικές τους ταυτότητες.

Το πέρασμα στη νέα εποχή πήρε μελαγχολικές αποχρώσεις αλλά στην ουσία επρόκειτο για μια μελαγχολία που υπήρχε πάντα, συνήθως απαγορευμένη από τον δημόσιο λόγο. Αυτή η «κρυφή παράδοση» δεν ανήκει στο επίσημο αφήγημα του σοσιαλισμού αλλά εντάσσεται σε μια παράδοση ηττών που έχουν σημαδέψει την ιστορία των επαναστάσεων. Για να αποφέρει καρπούς, αυτή η μελαγχολία πρέπει να αναγνωριστεί και να γίνει αποδεχτή, αποφεύγοντας την συνηθισμένη στρατηγική της απώθησης. Το αξιανάγνωστο αυτό βιβλίο φιλοδοξεί να αποδώσει ένα πρόσωπο σ’ αυτή την κρυφή παράδοση και να εντοπίσει τις κυριότερες εκδηλώσεις της στην σκέψη και στην τέχνη.

Η κυριότερη όψη της αριστερής μελαγχολίας παραμένει η ήττα. Η ιστορία του σοσιαλισμού είναι μια πληθώρα από ήττες που συσσωρεύτηκαν μέσα σε σχεδόν δυο αιώνες. Αντί όμως να αφανίσουν τις ιδέες του, αυτές οι τραγικές και συνήθως αιματοβαμμένες πανωλεθρίες τις ενίσχυσαν και τις νομιμοποίησαν. Οι εξόριστοι και οι κυνηγημένοι σπάνια βίωσαν την απομόνωση από τον περίγυρό τους και γίνονταν πάντα δεκτοί από την αριστερά. Η ήττα του 1989 ήταν διαφορετικής φύσης: δεν προήλθε από μάχη, ούτε γέννησε καμιά υπερηφάνεια. Το τέλος του κρατικού σοσιαλισμού απαγόρεψε την ουτοπική φαντασία και προκάλεσε μια δεύτερη «απομάγευση» του κόσμου, ενώ ο κομμουνισμός απωθήθηκε με διάφορους τρόπους.

Ο Ράινχαρντ Κοζέλεκ θέτει σαν αρχή την επιστημολογική υπεροχή των ηττημένων στην ερμηνεία του παρελθόντος. Μπορεί η ιστορία να γράφεται από τους νικητές, αλλά, σε βάθος χρόνου, τα ιστορικά κέρδη στο πεδίο της γνώσης προέρχονται από τους ηττημένους. Οι νικημένοι ξανασκέφτονται το παρελθόν με διεισδυτικό και κριτικό βλέμμα. Η εμπειρία που αντλείται από μια ήττα είναι ένα δυναμικό γνώσης που επιζεί. Παρά την συντριβή της, η Παρισινή Κομμούνα αποτέλεσε ένα ιδανικό προδρομικό παράδειγμα. Ο Μαρξ παρατηρούσε ότι τρεις δεκαετίες αργότερα σε όλες τις χώρες της Ευρώπης υπήρχαν μαζικά σοσιαλιστικά κόμματα. Μπορεί ο επαναστάτης στοχαστής Ογκύστ Μπλανκί να παραδέχτηκε την ήττα της και οι αναμνήσεις της Λουίζ Μισέλ να είναι γεμάτες θλίψη και πένθος, όμως η Κομμούνα είχε ανοίξει ορθάνοιχτη την πόρτα προς το μέλλον. Αυτή η θεώρησή της ως εργαστηρίου του μελλοντικού σοσιαλισμού σημαδεύει τα γραπτά των εξόριστων πρωταγωνιστών της αλλά και των συνομιλητών τους, από τον Ελιζέ Ρεκλύ ως τον Πιερ Κροπότκιν και τον Γουίλιαμ Μόρις.

Στο τέλος της εξέγερσης των Σπαρτακιστών, η Ρόζα Λούξεμπουργκ στο τελευταίο της μήνυμα χαιρέτιζε την ήττα των βερολινέζων εργατών με λόγια που αναγγέλλανε μια μελλούμενη νίκη. Στο ίδιο κείμενο υπενθύμιζε τις οδυνηρές αποτυχίες όλων των επαναστατικών κινημάτων του 19ου αιώνα, τονίζοντας ότι σοσιαλισμός πάντα αναστηνόταν σε μια ευρύτερη βάση. Για τον Τρότσκι η μόνη διέξοδος για την ανθρωπότητα ήταν η παγκόσμια σοσιαλιστική επανάσταση. Η Τέταρτη Διεθνής, το νέο κομμουνιστικό ρεύμα που έπρεπε ν’ αντικαταστήσει τον σταλινισμό, είχε γεννηθεί «κάτω από τον βρόντο των χαμένων μαχών», βάδιζε όμως μπροστά «για να οδηγήσει τους εργάτες στη νίκη». Η ξυλογραφία της Κέτε Κόλβιτς Στη μνήμη του Καρλ Λίμπνεχτ, έργο που δημιουργήθηκε μετά την συντριβή της σπαρτακιστικής εξέγερσης του Βερολίνου, αποδίδει μια χορωδιακή και συλλογική διάσταση της θλίψης.

Στην Βολιβία το 1967 ο Τσε Γκεβάρα κατάλαβε ότι το αντάρτικο κίνημα είχε αποτύχει, όμως το αίσθημα ότι η ιστορία ήταν με το πλευρό του δεν τον εγκατέλειψε ποτέ. Συνομιλώντας με τους φρουρούς του παραδέχτηκε την αποτυχία του αλλά πρόσθεσε ότι η επανάσταση ήταν «αθάνατη». Ο τελευταίος λόγος του Σαλβαδόρ Αλιέντε στο πολιορκημένο Μέγαρο της Μονέδα το 1973 καλούσε τους συντρόφους του να προχωρήσουν γνωρίζοντας ότι σ’ ένα όχι μακρινό μέλλον θα ανοίξουν και πάλι οι δρόμοι μέσα από τους οποίους θα βαδίσει ο ελεύθερος άνθρωπος για να χτίσει μια καλύτερη κοινωνία.

Η κηδεία του Παλμίρο Τολιάτι, του ιστορικού ηγέτη του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για πολλά έργα τέχνης, από τις ταινίες του Παζολίνι και των αδελφών Ταβιάνι (Uccelacci e Uccellini, 1966 και I sovversivi, 1967, αντίστοιχα) ως τον πίνακα του Ρενάτο Γκουτούζο Η κηδεία του Τολιάτι (1972), όπου αναγνωρίζονται πολλές μορφές του κομμουνιστικού κινήματος (Λένιν, Γκράμσι, Σαρτρ, Άντζελα Ντέιβις, Ενρίκο Μπερλινγκουέρ) ανάμεσα σε λάβαρα και κόκκινες σημαίας: το πένθος είναι αξεδιάλυτο από την ελπίδα.

Συνέχεια

Brawl in cell block 99 | Φασίζουσα κατρακύλα… στο κινηματογράφο…


Αν στο «Bone Tomahawk» ο S. Craig Zahler ήταν ρατσιστής, τώρα αποδεικνύεται φασίστας

BRAWL_233Low_res_preview

Γράφει ο Χρήστος Σκυλλάκος

Aν το «Bone Tomahawk» κάλυπτε τα ρατσιστικά του δόντια πίσω από οδοντόπαστα υψηλής ποιότητας και έπειθε μέσω των δοκιμασμένων «ταραντίνικων» αφηγηματικών επιλογών του για το αντίθετο, στη νέα του ταινία του ο S. Craig Zahler – το νέο ταλαντούχο κουμάσι του Hollywood – η σκληρή απεικόνιση των σωφρονιστηρίων των ΗΠΑ πείθει για την ειλικρίνεια του μονάχα τους πιο… ευκολόπιστους. Μερικές φορές υπάρχει ανάγκη από πλευράς κοινού να φιλτράρει. Με απλά λόγια: Αν στην πρώτη ταινία ο σκηνοθέτης ήταν ρατσιστής, στην δεύτερη αποδεικνύεται φασίστας.

Ένας λευκός, δίμετρος, γουλί ξυρισμένος, με τατουάζ σταυρό στο κρανίο, ήρωας (!) που μπαίνει στην φυλακή μιας και εγκληματεί για να γλυκάνει την γλυκιά του και να της προσφέρει λίγο αμερικάνικη ευτυχία και σπάει πόδια, χέρια, κεφάλια – κυριολεκτικά! – όλων όσων τυχαίνουν να βρίσκονται στο διάβα του και κυρίως των λατινοαμερικάνων (και κάποιων… μαύρων κατά προτίμηση φρουρών της φυλακής) που δεν νοεί τι εστί φόβος, πάθος, ματαιότητα (δεν θα μιλήσω για ιδανικά: άλλωστε τι αξία έχει η ζωή 50 ανθρώπων αν είναι να σωθεί μία;) μόνο και μόνο προς υπεράσπιση του αίματος του, δηλαδή της γυναίκας του… – διότι τί πιο σημαντικό από μια γυναίκα δούλα και κυρά στα πλαίσια της έννοιας «οικογένεια»; – και δεν ιδρώνει καν το αυτί του αν και ένα «αναγκαστικό» δάκρυ κυλάει όταν ακούει το «σ’ αγαπώ» τηλεφωνικά από την – όχι και τόσο αφοσιωμένη – σύντροφο του (που επιστρέφει πιστότατη όταν βλέπει τον macho άντρακλα της να τους ξεκάνει όλους για χάρη της…) και ενώ πίσω από όλα αυτά η αμερικάνικη σημαία κυματίζει (με καμιά δόση ειρωνείας όπως μάλλον προσπαθεί ύπουλα αλλά μάταια να μας πείσει )… πέρα από κάθε άλλο χαρακτηρισμό, αυτή η ταινία είναι φασισμός: όπως ο ήρωας που ηρωοποιείται έτσι και ο σκηνοθέτης που τον δημιουργεί. Από τον τίτλο και μόνο παράγει δυσωδία. Συμπέρασμα: Ο κινηματογράφος στην χειρότερη κατρακύλα του. Άψογο αφηγηματικό στυλ για ένα απαράδεκτο (με κάθε κυριολεξία) ιδεολογικό περιεχόμενο. Ό,τι ακριβώς το Hollywood παραγγέλνει. Weinstein & Trump approved!

 

___________________________________________________________

Ας μιλήσουμε για τον σύγχρονο φασισμό…


…επικαιροποιώντας την ανάλυσή μας και οργανώνοντας τον πόλεμο ενάντια στις ρίζες του και όχι μόνο ενάντια στους δηλωμένους φασίστες.

 

  •  4 χρόνια μετά την δολοφονία του αντιφασίστα Παύλου Φύσσα από τάγμα εφόδου των νεοναζί της Χ.Α.

«Δεν πολεμάμε τον φασισμό μαζί με τη κυβέρνηση, αλλά σε πείσμα της κυβέρνησης. Ξέρουμε καλά ότι καμιά κυβέρνηση στον κόσμο δεν θέλει να τσακίσει στ’ αλήθεια τον φασισμό, γιατί οι αστοί θα χρειάζεται να καταφεύγουν σε αυτόν κάθε φορά που θα τους γλιστράει η εξουσία από τα χέρια»   (Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι, 1936, συνέντευξη σε ανταποκριτή της εφημ. «Toronto Star»)

Όπως συνέβη για την 17η Νοέμβρη του ’73 (εξέγερση Πολυτεχνείου) και την 6η Δεκέμβρη του ’08 (κρατική δολοφονία Γρηγορόπουλου), αντίστοιχα πλέον, κάθε χρόνο, μέσω ημερολογιακά συγχρονισμένων πανελλαδικά αντιφασιστικών πορειών και συγκεντρώσεων, οριοθετήθηκε επετειακά και η 18η Σεπτέμβρη του ’13, μέρα δολοφονίας του αντιφασίστα Παύλου Φύσσα από τάγμα εφόδου των νεοναζί της Χ.Α. Μια φασιστική δολοφονία, που τότε, παρά τις συντονισμένες καθεστωτικές προσπάθειες, δεν έγινε εφικτό τελικά από τα ΜΜΕ να υποβαθμιστεί, όπως η αντίστοιχη φασιστική δολοφονία του μετανάστη Σαχζάτ Λουκμάν αρκετούς μήνες νωρίτερα, από άλλη συμμορία χρυσαυγιτών. Η φασιστική δολοφονία του Παύλου Φύσσα λειτούργησε τελικά ως τομή σε πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο, ωστε να ανακοπεί η τότε συνθήκη ταχείας προώθησης και ανάπτυξης του πολιτικού εθνικισμού-φασισμού στον ελλαδικό χώρο. Κόμματα και ΜΜΕ, μέχρι τότε, σε αρκετές περιπτώσεις στήριζαν είτε υπόγεια είτε φανερά τους φασίστες της Χ.Α., ή συνηθέστερα σιωπούσαν ηχηρά απέναντι στη σχεδιασμένη από κράτος και κεφάλαιο επιχείρηση πολιτικής τους προώθησης και κυρίως κοινωνικής τους νομιμοποίησης. Δεκάδες προηγούμενες φασιστικές επιθέσεις ταγμάτων εφόδου σε μετανάστες, ρομά, μουσουλμανικούς χώρους λατρείας, στέκια και καταλήψεις, ομοφυλόφιλες/ους, κομμουνιστές, αναρχικές/ούς και αντιφασίστες/ίστριες, υποβαθμίζονταν (όταν δεν αποσιωπούνταν) από ΜΜΕ, καθεστωτικά κόμματα, μπάτσους και εισαγγελείς, παρέμεναν ως υποθέσεις κλειδωμένες βαθειά μέσα στα συρτάρια των κατασταλτικών μηχανισμών του κράτους και τελικά συγκαλύπτονταν. Αυτή η σιωπηρή συγκάλυψη των φασιστικών επιθέσεων ήταν το καλύτερο δώρο που τους προσέφερε όλος ο συστημικός συρφετός, για να συνεχίσουν και να αναβαθμίσουν σε συχνότητα και ένταση τις δολοφονικές τους επιθέσεις.

 

 

 

 

 

 

Συνέχεια