Μνήμη και νοσταλγία: Χαρτογραφώντας το παρελθόν…


«Ε­σύ που γιορ­τά­ζεις το πα­ρελ­θόν,
που ε­ξε­ρεύ­νη­σες το πε­ρί­γραμ­μα,
την ε­πι­φά­νεια των φύλ­λων, την εκ­δή­λω­ση της ζω­ής,
που α­ντι­με­τώ­πι­σες τον άν­θρω­πο ως δη­μιούρ­γη­μα
της πο­λι­τι­κής, του πλή­θους, των νο­μο­θε­τών και των ιε­ρέ­ων.
Ε­γώ, κά­τοι­κος της Alleghanies, βλέ­πο­ντάς τον ό­πως εί­ναι με τα δι­κά του δί­καια,
πα­τώ­ντας στον σφυγ­μό της ζω­ής που σπά­νια εκ­δη­λώ­θη­κε (η με­γα­λειώ­δης πε­ρη­φά­νια του αν­θρώ­που στον ε­αυ­τό του),
Υ­μνη­τής της Προ­σω­πι­κό­τη­τας,
σχε­διά­ζω ό­σα εί­ναι να γί­νουν,
προ­βάλ­λω την ι­στο­ρί­α του μέλ­λο­ντος».

Walt Whitman, Σ’ έναν ιστορικό (1860)

Έχουμε πολλές φορές επισημάνει την αξία της μνήμης για την ανάδειξη της αλήθειας (μη λήθη) μέσα σε μια αναρχική προοπτική. Θα θέλαμε να περάσουμε, όμως, και σε μια άλλη διάσταση της μνήμης, τη νοσταλγία, γιατί θεωρούμε ότι είναι μια διαφορετική λειτουργία του ανθρώπινου μυαλού, αλλά και γιατί μπορεί να έχει και εναλλακτικές λειτουργίες για τους καλοθελητές τής εξουσίας. Η νοσταλγία εκκινεί πολλές φορές από ατομικές αναμνήσεις. Η ίδια η ουσία της λέξης, τα συστατικά της, ο νόστος (=επιστροφή) και το άλγος (=πόνος) φανερώνουν το πόσο επίπονη διαδικασία είναι η επιστροφή σε ένα προσωπικό σύμπαν που, σχεδόν πάντα, έχει με το πέρασμα του χρόνου, μεταβληθεί. Σα να ξαναβρίσκουμε μέσα σε ένα ξεχασμένο ντουλάπι παλιά μας παιχνίδια, που μας θυμίζουν όσα πέρασαν ανεπιστρεπτί. Γι’ αυτό, η επιστροφή έχει τόσο πόνο· ακριβώς για τη μοναδικότητα της εμπειρίας.

Προσωπική και συλλογική νοσταλγία

Η προσωπική νοσταλγία συχνά προσθέτει και στοιχεία που νιώσαμε και δεν είναι απαραίτητο να συνέβησαν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, όπως τα ανακαλούμε. Αν οι αναμνήσεις μας ήταν ζυμάρι, η νοσταλγία θα τις είχε ζυμώσει, αφαιρώντας ό,τι δεν ταιριάζει στην προσωπική μας αφήγηση και θα είχε πετάξει όσα δεν ταίριαζαν, για να φτιάξει το δικό της ψωμί. Το περιττό υλικό που πετιέται, όμως, συνέβη, ακόμη κι αν εμείς θέλουμε να το αρνούμαστε. Αν κάποιος επιλέγει να προτιμά τις προσωπικές του αυταπάτες, εφ’ όσον αυτό δεν το κάνει, για να εκμεταλλευτεί ανθρώπους και καταστάσεις, είναι ένα προσωπικό ζήτημα, που αφορά τον ίδιο και το στενό του κοινωνικό περιβάλλον. Πολλές φορές βοηθάει να βρει ο καθένας μέσα από τη νοσταλγία τις προσωπικές του ισορροπίες. Ίσως, να λειτουργεί εξισορροπητικά, ομοιοστατικά, όπως λένε και οι ψυχολόγοι, στις εξωτερικές απειλές.

Όταν όμως η νοσταλγία, ως διαδικασία, γίνεται ομαδική, τότε προκύπτουν συλλογικές αυταπάτες, που δεν είναι τόσο αθώες. Κι αυτό γιατί η συλλογική νοσταλγία, τις περισσότερες φορές, προσθέτει και αφαιρεί στοιχεία, που βοηθούν μια εξουσία να εξισορροπήσει στον θρόνο της. Σε νοσταλγικές διαθέσεις βασίστηκαν τα σύγχρονα εθνικά κράτη (συγκέντρωσαν στοιχεία από το παρελθόν, συρράπτοντας πλαστές ομοιότητες σε ομάδες ανθρώπων), αλλά και νοσταλγικές διαθέσεις οδήγησαν στους εθνικισμούς του 20ου αιώνα, που θέλησαν να ανακαλέσουν μία κατά φαντασία ανώτερη φυλή. Έτσι, η νοσταλγία μετατρέπεται σε συλλογική ψύχωση. Παίρνει τις διαστάσεις της επανόρθωσης. Μια ομάδα ανθρώπων επιδιώκει να ανακτήσει την χαμένη της τιμή μέσα από διάσπαρτες μνήμες, που θα μπορούσαν να τη βοηθήσουν να σταθεί πάλι στα πόδια της· συμβάλλει σε ένα είδος ανάστασης. Η κατεστραμμένη ολοκληρωτικά Γερμανία μετά την πρώτη παγκόσμια ανθρωποσφαγή νοστάλγησε ακόμη και το μυθικό της παρελθόν, προκειμένου να αντιστρέψει το παιγνίδι και από τα συντρίμμια ν’ αναδειχτεί ως μεγάλη αυτοκρατορία.

Συνέχεια