Ο ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ ΚΑΙ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ


 

Παρθενώνας

kion1ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΘΟΣ ΓΙΑ ΤΑ ΚΟΙΝΑ ΣΤΟ ΠΡΟΤΑΓΜΑ ΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ
Ο Καστοριάδης και η δημοκρατία της Αθήνας

 

ΚΥΡΙΑΚΟΥ Σ. ΚΑΤΣΙΜΑΝΗ

        Αυτονομία, αυτοδικία και αυτοτέλεια

Σε μια από τις ομιλίες του στην Ελλάδα ο Καστοριάδης αναφέρεται στο πρώτο στάσιμο της “Αντιγόνης” του Σοφοκλή, όπου εκφράζεται ο θαυμασμός για τη δαιμονική φύση του ανθρώπου ως δημιουργού πολιτισμού:

«(καὶ φθέγμα καὶ ἀνεμόεν φρόνημα καὶ ἀστυνόμους
ὀργὰς ἐδιδάξατο καὶ δυσαύλων
πάγων ὑπαίθρεια καὶ δύσομβρα φεύγειν βέλη
παντοπόρος· ἄπορος ἐπ᾽ οὐδὲν ἔρχεται
τὸ μέλλον·)» ( 354 – 361).

Ειδικότερα, επικαλείται τους στ.355-356: «… και αστυνόμους οργάς έδιδά­ξατο», όπου ο ποιητής υπαινίσσεται στη ρύμη του λόγου τη ροπή του ανθρώ­που για έννομη κοινωνική διαβίωση. Η “καταπληκτική και εκθαμβωτική φράση του Σοφοκλή”, σύμφωνα με το χαρακτηρισμό του Καστοριάdη, συμπυκνώνει το ασίγαστο πάθος των πολιτών για τα κοινά, που είναι η πρωταρχική προϋ­πόθεση για τη λειτουργία της άμεσης δημοκρατίας. “Αστυνόμους, παρατηρεί ο φιλόσοφος, θα πει θεσμιστική και οργά – από το οποίο βγαίνει η λέξη οργασμός – είναι η ορμή, το πάθος. Οι άνθρωποι απάνω στην ορμή του πάθους στήσαν πραγματικές πολιτείες, όπως αυτή, μέσα στην οποία γεννήθηκε ο Σοφοκλής και για την οποία έγραψε τις τραγωδίες του”.


Η συχνότητα και ο τρόπος με τον οποίο αναφέρεται ο Καστοριάδης στην Αρχαία Ελλάδα και ειδικότερα στην Αθήνα δείχνουν ότι τα επιτεύγματα της στον τομέα πρωτίστως της πολιτικής και δευτερευόντως της φιλοσοφίας και της τραγωδίας τον γοητεύουν και τον εμπνέουν, θεωρεί ότι στην Αρχαία Ελλάδα, μολονότι δε δημιουργήθηκαν ποτέ ιδεώδεις θεσμοί, συντελέσθηκε η αμφισβήτηση των ήδη υπαρχόντων θεσμών, η οποία σηματοδότησε τη ρήξη με την ετερονομία και ταυτόχρονα την κίνηση προς την κατεύθυνση της αυτονομίας.

Επικαλούμενος μάλιστα το Θουκυδίδη, υπογραμμίζει την ταύτιση της πόλης με τους πολίτες της. για να σταθεί ακολούθως στην τριπλή ιδιότητα των πολιτών ως “αυτονόμων” (αφού ορίζουν οι ίδιοι τους νόμους τους), ως “αυτοδίκων” (αφού δικάζουν οι ίδιοι τις παραβάσεις που γίνονται) και ως “αυτοτε­λών” (αφού κυβερνούν οι ίδιοι τον εαυτό τους). Συμπεραίνει λοιπόν ότι στη δημοκρατία οι ίδιοι οι πολίτες δίνουν στον εαυτό τους το νόμο, δηλαδή δια­μορφώνουν οι ίδιοι τους θεσμούς, με βάση τους οποίους ζουν, και συγκροτούν οι ίδιοι την κυβέρνηση, μέσω της οποίας καθορίζουν προς τα πού θα βαδίσουν. Επομένως, “εάν δεν είμαστε αυτόνομοι, αυτόδικοι και αυτοτελείς, δεν μπο­ρούμε (…) να πούμε ότι ζούμε σε δημοκρατία”.

Αποτελεί παγία πεποίθηση του Καστοριάδη ότι άξια του ονόματος της δημοκρατία είναι αποκλειστικά και μόνο η άμεση δημοκρατία. Αντίθετα, η έμμεση, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία, ουσιαστικά φαλκιδεύει και παραποι­εί το πολίτευμα μετατρέποντας το σε φιλελεύθερη ολιγαρχία. Ο περιορισμένος, επομένως, αριθμός των πολιτών της Αρχαίας Αθήνας επιτρέπει να πραγματω­θεί το ιδεώδες της αληθινής δημοκρατίας, γιατί παρέχει στο πλήθος τη δυνα­τότητα να συμμετέχει άμεσα στη λήψη πολιτικών αποφάσεων. Επιπλέον, καθι­στά εφικτό το συστηματικό έλεγχο των αρχόντων αλλά και την ανά πάσα στιγ­μή ανάκληση τους. εφόσον αυτό κριθεί σκόπιμο. Όταν όμως το θέμα της άμε­σης δημοκρατίας μεταφέρεται στη σύγχρονη πραγματικότητα με τα πολυάν­θρωπα κράτη, ο Καστοριάδης παρέχει κάποιες γενικές αρχές σχετικά με την απευθείας παρέμβαση των πολιτών στα κοινά, είναι όμως εμφανείς οι δυσκο­λίες τις οποίες συναντά και η αμηχανία στην οποία περιέρχεται, καθώς βρίσκει διαρκώς μπροστά του την ανάγκη για ρεαλιστική αντιμετώπιση των “τεχνικών δυσχερειών”. Σημασία για το φιλόσοφο μοιάζει να έχει η έξοδος από το τέλμα του εφησυχασμού, η έμπρακτη ενεργοποίηση του ενδιαφέροντος και η “καθ’ οδόν” αναζήτηση λύσεων. “Το κοινό, ο λαός (…). γράφει, θα βρουν κατά ποιο τρόπο μπορούν να δημιουργηθούν μορφές τις οποίες ούτε φανταζόμαστε σήμε­ρα, οι οποίες θα μπορούσαν να λύσουν προβλήματα πού μας φαίνονται ανυ­πέρβλητα”.

Συνέχεια

Νίκος Καζαντζάκης – Κορνήλιος Καστοριάδης


Καζαντζάκης-1Καστοριάδης10

ΒΙΟΙ ΠΑΡΑΛΛΗΛΟΙ

 ΣΗΦΗΣ ΜΙΧΕΛΟΓΙΑΝΝΗΣ
Οι άνθρωποι δέχονται εύκολα την απλοποίηση των πραγμάτων και πιστεύουν εύκολα στα δόγματα των θεωριών. Πολλοί ρέπουν προς τον φανατισμό. Ο άνθρωπος δεν προχωρά ικανοποιητικά, ανά τους αιώνες, στον πολιτιστικό τομέα και δεν δέχεται κατ’ αρχήν τις καινούργιες ιδέες. Οι θεωρίες του Ηρακλείτου ότι τα πάντα ρέουν και αλλάζουν και του Κοπέρνικου ότι η γη δεν είναι το κέντρο του ηλιακού συστήματος ήταν δύσκολα κατανοητές και δύσκολα αποδεκτές στην εποχή τους. Ας μην ξεχνούμε δε τι είπε ο μεγάλος οικονομολόγος της νεότερης εποχής Κέινς: «Δεν είναι τόσο δύσκολο να δεχτούμε τις καινούργιες ιδέες, όσο είναι δύσκολο να αποβάλουμε τις παλιές που είναι βαθιά ριζωμένες μέσα μας». Η ίδια σκέψη διαφορετικά διατυπωμένη.
Ενα πρώτο συμπέρασμα όλων αυτών είναι ότι πρέπει να θεωρούμε ευτυχή τη συγκυρία που σήμερα στην Ευρώπη και σε ένα μεγάλο μέρος του πλανήτη μας ζούμε σε έναν οργουελικό κόσμο. Σε έναν κόσμο δηλαδή που η έννοια της ελευθερίας καθορίζεται από τον λόγο του Τζωρτζ Οργουελ: «Ελευθερία είναι το δικαίωμα να λες στους ανθρώπους αυτό που δεν θέλουν να ακούσουν». Είναι η προϋπόθεση για να πάει ο κόσμος μπροστά. Αυτός ο λόγος είναι λόγος και στοιχείο της αληθινής δημοκρατίας. Σε ολόκληρη τη ζωή του άλλωστε ο Τζωρτζ Οργουελ προειδοποιούσε για τον κίνδυνο του ολοκληρωτισμού. Ο ορισμός της ελευθερίας είναι και η απάντηση του Οργουελ στον λαϊκισμό.
Ολες αυτές οι σκέψεις είναι επίκαιρες, αφού ζούμε, λόγω της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης και του ανελέητου νεοφιλελευθερισμού, που κάνει κάθε μέρα τους φτωχούς φτωχότερους και τους πλούσιους πλουσιότερους, στην εποχή του άκρατου λαϊκισμού που οι πάντες «χαϊδεύουν αφτιά». Συνέχεια

Οι Χρυσοί Όρχεις του Περικλή


Τις προάλλες βρέθηκα τυχαία στο καφέ του Μουσείου της Ακρόπολης, στο μπαλκόνι, διαβάζοντας στο tablet μου Θουκυδίδη. Τις διαπραγματεύσεις μεταξύ Αθηναίων και Μηλίων κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Οι Μήλιοι παρέμεναν ουδέτεροι στον Πόλεμο που είχε ξεσπάσει μεταξύ Σπάρτης και Αθήνας και δεν ήθελαν να ενταχθούν στην Αθηναϊκή Συμμαχία. Η Αθηναϊκή Συμμαχία ήταν μία πολιτική και στρατιωτική ένωση περίπου 150 αρχαίων ελληνικών πόλεων-κρατών, υπό την κηδεμονία της πόλης των Αθηνών, που είχε ως στόχο την αντιμετώπιση της περσικής απειλής. Οι Αθηναίοι λοιπόν, εκθέτουν μια σειρά επιχειρημάτων για να αποδείξουν πως είναι ορθό και προς το συμφέρον της Μήλου να ενταχθεί στην Αθηναϊκή Συμμαχία, όπως μετονομάστηκε η Δηλιακή Συμμαχία όταν ο Περικλής μετέφερε το συμμαχικό ταμείο στην Αθήνα. Οι Μήλιοι επιχειρηματολογούν θεωρώντας πως όχι μόνο δεν είναι ορθό να ενταχθούν, αλλά δεν είναι καν προς το συμφέρον τους. Οι Αθηναίοι ανακοινώνουν πως αν δεν ενταχθούν στη Συμμαχία θα τους κάψουν, και οι Μήλιοι απαντούν πως δεν θα υποκύψουν στην απειλή και πως έχουν δίκιο να αποφασίζουν έτσι. Τότε οι Αθηναίοι λένε το αξεπέραστο: «Δεν αρκεί να έχεις δίκιο, πρέπει να έχεις και τη δύναμη να το υπερασπιστείς». Σκότωσαν, λοιπόν, όλους τους άντρες, ενώ πούλησαν ως δούλους όλες τις γυναίκες και τα παιδιά. Όπου δεν πίπτει Λόγος πίπτει ράβδος, δηλαδή. Οποίος δεν είναι μαζί μας είναι εχθρός μας. Ορίστε: Δημοκρατία και Λόγος στην πράξη. Ήπια άλλη μια γουλιά από τον καφέ μου κοιτάζοντας τον Παρθενώνα, άφησα κάτω το tablet και ξεκίνησα να στρίβω τσιγάρο, απολαμβάνοντας τον ήλιο που μου ζέσταινε το πρόσωπο.

Συνέχεια

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης για την ισότητα των μισθών…


 
 
«Για μένα, είναι σίγουρο και φανερό ότι βασική προϋπόθεση για να υπάρξει και να μπορέσει να λειτουργήσει μια σοσιαλιστική αυτοδιευθυνόμενη κοινωνία είναι η απόλυτη ισότητα των μισθών και εισοδημάτων κάθε φύσης. Εννοώ ισότητα απόλυτη του οδοκαθαριστή και του πιο ειδικευμένου χειρουργού ή μηχανικού, εφόσον εξακολουθούν και υπάρχουν απ’ τη μία οδοκαθαριστές κι από την άλλη χειρουργοί. Γιατί, φυσικά, η μεταμόρφωση, ο μετασχηματισμός της κοινωνίας δεν είναι δυνατός σε πιο μακροχρόνια προοπτική, παρά με το ξεπέρασμα της κρυσταλλωμένης κατανομής της εργασίας, της διαίρεσης και της αντίθεσης ανάμεσα στη χειρονακτική και στη διανοητική εργασία.

Αυτοδιαχείριση και Ιεραρχία


Καστοριάδης-2

του Κορνήλιου Καστοριάδη

σημ.Αμετανόητου: σαν σήμερα, γεννήθηκε στην Πόλη ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ήταν Μάρτης του 1922…

Αναδημοσίευση από το Espirit τον Φεβρουάριο του 1977
Τα κείμενα

Ζούμε σε μια κοινωνία με οργάνωση ιεραρχική, τόσο στην εργασία, την παραγωγή, την επιχείρηση όσο και στη διοίκηση, την πολιτι­κή, το Κράτος ή ακόμα και στην εκπαίδευση και την επιστημονική έρευνα. Ή ιεραρχία δεν είναι εφεύρεση της σύγχρονης κοινωνίας. Οι καταβολές της είναι πολύ μακρινές παρόλο που δεν υπήρχε πάντα, παρόλο που υπήρξαν μη ιεραρχικές κοινωνίες που λειτούργησαν θαυμάσια. Αλλά στη σύγχρονη κοινωνία το ιεραρχικό (ή, πράγμα που είναι περίπου το ίδιο, γραφειοκρατικό) σύστημα έγινε πρακτικά καθολικό. Οποιαδήποτε συλλογική δραστηριότητα, από τη στιγμή πού υπάρχει, οργανώνεται με βάση την ιεραρχική αρχή, και η ιεραρ­χία της εντολής και της εξουσίας ταυτίζεται όλο και περισσότερο με την ιεραρχία των μισθών και των αποδοχών. Έτσι οι άνθρωποι δεν μπορούν πια να φανταστούν πώς θα μπορούσε να ‘ναι κι αλλιώς, πώς θα μπορούσαν και οι ίδιοι να καθορίζονται διαφορετικά και όχι ανάλογα με τη θέση τους στην ιεραρχική πυραμίδα.

Οι υποστηρικτές του σημερινού συστήματος προσπαθούν να το δι­καιολογήσουν σαν το μόνο «λογικό», «ορθολογικό», «οικονομικό» σύστημα. Έχουμε κιόλας επιχειρήσει να δείξουμε πώς αυτά τα «επιχειρήματα»  δεν έχουν την παραμικρή αξία και δεν δικαιολογούν τί­ποτα, πως είναι ψευδή αν τα εξετάσει κανείς ένα προς ένα, και αντιφατικά αν εξεταστούν συνολικά.1 Θα έχουμε την ευκαιρία να αναφερθούμε και πάλι σ’ αυτό παρακάτω. Αλλά παρουσιάζουν το σημε­ρινό σύστημα σαν να είναι το μόνο δυνατό σύστημα, αυτό πού δήθεν επιβάλλουν οι αναγκαιότητες της σύγχρονης παραγωγής, η πολυπλο­κότητα της κοινωνικής ζωής, η μεγάλη κλίμακα όλων των δραστηριο­τήτων κλπ. Θα προσπαθήσουμε να δείξουμε ότι αυτό δεν ισχύει και ότι η ύπαρξη μιας ιεραρχίας είναι ριζικά αντίθετη με την αυτοδιαχεί­ριση. Συνέχεια

Η ελληνική σύλληψη του κόσμου


(κεντρικές φαντασιακές σημασίες)

Κορνήλιος Καστοριάδης

Η θέσμιση της κοινωνίας είναι κάθε φορά θέσμιση ενός μάγματος κοινωνικών φαντασιακών σημασιών, που μπορούμε και πρέπει να καλέσουμε κόσμο φαντασιακών σημασιών.

Είμαι υποχρεωμένος, δυστυχώς, εδώ, να περιοριστώ σε κάποιες κεντρικές ιδέες, βιαστικά διατυπωμένες:

α. Η ερμηνεία που είχε παλιότερα επικρατήσει και διαδοθεί για τον αρχαίο ελληνικό κόσμο και άνθρωπο, σαν κόσμο και άνθρωπο αρμονίας και μέτρου, είναι παιδαριωδώς αφελής, ειδυλλιακή προβολή δυτικών σχημάτων και νοσταλγιών του 18ου και 19ου αιώνα. Η αρμονία και το μέτρο για τούς αρχαίους Έλληνες δεν είναι δεδομένα, αλλά προβλήματα και σκοπός που η πραγματοποίηση τους είναι πάντα αβέβαιη και επισφαλής σε ότι άφορα την ανθρώπινη ζωή.

β. Κεντρική για την αρχαία ελληνική σύλληψη είναι η ιδέα του Χάους. Για τον Ησίοδο {Θεογονία, στίχος 116), το σύνολο των όντων (θεοί και άνθρωποι, «πράγματα», «φαινόμενα» και «δυνάμεις») γεννιέται από το χάος, δηλαδή από το τίποτα, το κενό, το μηδέν (χαίνω): ἤτοι μὲν πρώτιστα Χάος γένετ’.

Αυτό το Χάος δεν έχει σχέση με την πολύ μεταγενέστερη έννοια του χάους ως συμφυρμού, κυκεώνα, γενικευμένης αταξίας. Εντούτοις όμως, στην ίδια την Θεογονία υπάρχει ένα έσχατο μέρος ή βάθος, μια ανάποδη του κόσμου, που είναι Χάος με την μεταγενέστερη έννοια: ο ποιητής του δίνει, συμβατικά και συμβολικά, το όνομα Τάρταρος (στίχοι 717─720, 722─723, 724─730, 731─735). Οι «ρίζες» του κόσμου – «της γης και της στείρας θάλασσας» – βγαίνουν απ’ αυτό το τεράστιο κιούπι, που το στόμα του το ζώνει «τριπλή νύχτα». Οι «ρίζες» του κόσμου – κόσμος = τάξη -, η «άλλη του όψη» είναι αυτός ο τερατώδης χώρος. Σε τούτη μόνο την όψη (όπου ζούμε και εμείς) βασιλεύει – προς το παρόν – ο Ζευς, και την κάνει να είναι κατά κάποιο τρόπο κόσμος. Συνέχεια

ΜΑΗΣ ’68. Η ΠΡΟΔΡΟΜΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ – Κ. ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ


Καστοριάδης9…Πρεπει να καταδικασουμε ριζικα τη μυθολογια του εργατισμου που επαιξε και παιζει ακομη ολεθριο ρολο στο φοιτητικο κινημα(…) πρεπει να κατανοησουμε τι σημαινει κατα βαθος η σταση του προλεταριατου: προσκολληση στη συγχρονη καπιταλιστικη κοινωνια, ιδιωτευση, αρνηση να επωμισθει υποθεσεις του συνολου, κυνηγητο της καταναλωσης(…) αποδοχη της ιεραρχιας (ειτε απεναντι στους συνδικαλιστες ή τους πολιτικους ηγετες), παθητικοτητα και αδρανεια, περιορισμος των διεκδικησεων στο οικονομικο πεδιο.(…) Πρεπει να ξεπερασουμε τον παραδοσιακο νεκρο μαρξισμο που δυναστευει ακομη τη συνειδηση τοσων ζωντανων…

1.

«…Προηγουμενα αυτου του κινηματος και σπερματα του, βρισκονται στις επαναστασεις του παρελθοντος ― στην παρισινη Κομμουνα, στο 1917, στην Καταλωνια το 1936, στη Βουδαπεστη το 1956.(…)

Μεσα σε λιγες μερες το κινημα των επαναστατων φοιτητων προπαγανδιζει σε ολη τη χωρα την αμφισβητηση της ιεραρχιας και αρχιζει το γκρεμισμα της εκει που εμοιαζε περισσοτερο αυτονοητη: στο πεδιο της γνωσης και της εκπαιδευσης. Διακυρησσει και αρχιζει να πραγματοποιει την αυτονομη και δημοκρατικη αυτοδιευθυνση των συλλογικων οργανων.

Αμφισβητει και κλονιζει σε μεγαλο βαθμο το μονοπωλιο της πληροφορησης που κατειχαν τα διαφορα κεντρα εξουσιας. Ελεγχει οχι τις λεπτομερειες αλλα τα θεμελια και την υποσταση του συγχρονου ‘‘πολιτισμου’’: την κοινωνια της καταναλωσης, το διαχωρισμο αναμεσα σε χειρωνακτες και διανοουμενους, τον ιερο και απαραβιαστο χαρακτηρα του πανεπιστημιου και των αλλων ναων της γραφειοκρατικης καπιταλιστικης κουλτουρας. (…)

Ακολουθωντας ενα χαρακτηριστικο ολων των επαναστασεων, το κινημα αυτοαναπτυσσεται και αυτογονιμοποιειται κατα την ανοδικη φαση του (απο 3 εως 24 Μαϊου). Κανει τους εργατες να κατεβουν σε απεργια. Αλλαζει και το συσχετισμο δυναμεων στην κοινωνια και την εικονα που εχει ο κοσμος για τους θεσμους και τα προσωπα. Με βαθια αισθηση τακτικης υποχρεωνει βημα βημα το κρατος να ξεσκεπασει την καταπιεστικη και αστυνομικη του φυση, κι ακομη παραπερα, δειχνει οι η καθεστηκυια ταξη ειναι μια απεραντη κατεστημενη αταξια, οτι η αληθινη υποσταση της γραφειοκρατικης καπιταλιστικης οργανωσης ειναι η καθολικη αναρχια. Συνέχεια