enzo traverso – αριστερή μελαγχολία. η δύναμη μιας κρυφής παράδοσης (από τον 19ο στον 21ο αιώνα)…


Η άλλη όψη της ουτοπίας

Για πάνω από έναν αιώνα η ριζοσπαστική αριστερά εμπνεύστηκε από την περίφημη εντέκατη θέση του Μαρξ για τον Φόιερμπαχ: μέχρι σήμερα οι φιλόσοφοι αρκέστηκαν να ερμηνεύουν τον κόσμο, τώρα πρέπει να τον αλλάξουμε. Όταν με την πτώση του Τείχους το 1989 απόμεινε «χωρίς πνευματικό καταφύγιο», χρειάστηκε να αναθεωρήσει τις ίδιες τις ιδέες με τις οποίες πάσχιζε να τον ερμηνεύσει, ενώ τα νέα κινήματα έπρεπε να επινοήσουν εξαρχής τις διανοητικές και πολιτικές τους ταυτότητες.

Το πέρασμα στη νέα εποχή πήρε μελαγχολικές αποχρώσεις αλλά στην ουσία επρόκειτο για μια μελαγχολία που υπήρχε πάντα, συνήθως απαγορευμένη από τον δημόσιο λόγο. Αυτή η «κρυφή παράδοση» δεν ανήκει στο επίσημο αφήγημα του σοσιαλισμού αλλά εντάσσεται σε μια παράδοση ηττών που έχουν σημαδέψει την ιστορία των επαναστάσεων. Για να αποφέρει καρπούς, αυτή η μελαγχολία πρέπει να αναγνωριστεί και να γίνει αποδεχτή, αποφεύγοντας την συνηθισμένη στρατηγική της απώθησης. Το αξιανάγνωστο αυτό βιβλίο φιλοδοξεί να αποδώσει ένα πρόσωπο σ’ αυτή την κρυφή παράδοση και να εντοπίσει τις κυριότερες εκδηλώσεις της στην σκέψη και στην τέχνη.

Η κυριότερη όψη της αριστερής μελαγχολίας παραμένει η ήττα. Η ιστορία του σοσιαλισμού είναι μια πληθώρα από ήττες που συσσωρεύτηκαν μέσα σε σχεδόν δυο αιώνες. Αντί όμως να αφανίσουν τις ιδέες του, αυτές οι τραγικές και συνήθως αιματοβαμμένες πανωλεθρίες τις ενίσχυσαν και τις νομιμοποίησαν. Οι εξόριστοι και οι κυνηγημένοι σπάνια βίωσαν την απομόνωση από τον περίγυρό τους και γίνονταν πάντα δεκτοί από την αριστερά. Η ήττα του 1989 ήταν διαφορετικής φύσης: δεν προήλθε από μάχη, ούτε γέννησε καμιά υπερηφάνεια. Το τέλος του κρατικού σοσιαλισμού απαγόρεψε την ουτοπική φαντασία και προκάλεσε μια δεύτερη «απομάγευση» του κόσμου, ενώ ο κομμουνισμός απωθήθηκε με διάφορους τρόπους.

Ο Ράινχαρντ Κοζέλεκ θέτει σαν αρχή την επιστημολογική υπεροχή των ηττημένων στην ερμηνεία του παρελθόντος. Μπορεί η ιστορία να γράφεται από τους νικητές, αλλά, σε βάθος χρόνου, τα ιστορικά κέρδη στο πεδίο της γνώσης προέρχονται από τους ηττημένους. Οι νικημένοι ξανασκέφτονται το παρελθόν με διεισδυτικό και κριτικό βλέμμα. Η εμπειρία που αντλείται από μια ήττα είναι ένα δυναμικό γνώσης που επιζεί. Παρά την συντριβή της, η Παρισινή Κομμούνα αποτέλεσε ένα ιδανικό προδρομικό παράδειγμα. Ο Μαρξ παρατηρούσε ότι τρεις δεκαετίες αργότερα σε όλες τις χώρες της Ευρώπης υπήρχαν μαζικά σοσιαλιστικά κόμματα. Μπορεί ο επαναστάτης στοχαστής Ογκύστ Μπλανκί να παραδέχτηκε την ήττα της και οι αναμνήσεις της Λουίζ Μισέλ να είναι γεμάτες θλίψη και πένθος, όμως η Κομμούνα είχε ανοίξει ορθάνοιχτη την πόρτα προς το μέλλον. Αυτή η θεώρησή της ως εργαστηρίου του μελλοντικού σοσιαλισμού σημαδεύει τα γραπτά των εξόριστων πρωταγωνιστών της αλλά και των συνομιλητών τους, από τον Ελιζέ Ρεκλύ ως τον Πιερ Κροπότκιν και τον Γουίλιαμ Μόρις.

Στο τέλος της εξέγερσης των Σπαρτακιστών, η Ρόζα Λούξεμπουργκ στο τελευταίο της μήνυμα χαιρέτιζε την ήττα των βερολινέζων εργατών με λόγια που αναγγέλλανε μια μελλούμενη νίκη. Στο ίδιο κείμενο υπενθύμιζε τις οδυνηρές αποτυχίες όλων των επαναστατικών κινημάτων του 19ου αιώνα, τονίζοντας ότι σοσιαλισμός πάντα αναστηνόταν σε μια ευρύτερη βάση. Για τον Τρότσκι η μόνη διέξοδος για την ανθρωπότητα ήταν η παγκόσμια σοσιαλιστική επανάσταση. Η Τέταρτη Διεθνής, το νέο κομμουνιστικό ρεύμα που έπρεπε ν’ αντικαταστήσει τον σταλινισμό, είχε γεννηθεί «κάτω από τον βρόντο των χαμένων μαχών», βάδιζε όμως μπροστά «για να οδηγήσει τους εργάτες στη νίκη». Η ξυλογραφία της Κέτε Κόλβιτς Στη μνήμη του Καρλ Λίμπνεχτ, έργο που δημιουργήθηκε μετά την συντριβή της σπαρτακιστικής εξέγερσης του Βερολίνου, αποδίδει μια χορωδιακή και συλλογική διάσταση της θλίψης.

Στην Βολιβία το 1967 ο Τσε Γκεβάρα κατάλαβε ότι το αντάρτικο κίνημα είχε αποτύχει, όμως το αίσθημα ότι η ιστορία ήταν με το πλευρό του δεν τον εγκατέλειψε ποτέ. Συνομιλώντας με τους φρουρούς του παραδέχτηκε την αποτυχία του αλλά πρόσθεσε ότι η επανάσταση ήταν «αθάνατη». Ο τελευταίος λόγος του Σαλβαδόρ Αλιέντε στο πολιορκημένο Μέγαρο της Μονέδα το 1973 καλούσε τους συντρόφους του να προχωρήσουν γνωρίζοντας ότι σ’ ένα όχι μακρινό μέλλον θα ανοίξουν και πάλι οι δρόμοι μέσα από τους οποίους θα βαδίσει ο ελεύθερος άνθρωπος για να χτίσει μια καλύτερη κοινωνία.

Η κηδεία του Παλμίρο Τολιάτι, του ιστορικού ηγέτη του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για πολλά έργα τέχνης, από τις ταινίες του Παζολίνι και των αδελφών Ταβιάνι (Uccelacci e Uccellini, 1966 και I sovversivi, 1967, αντίστοιχα) ως τον πίνακα του Ρενάτο Γκουτούζο Η κηδεία του Τολιάτι (1972), όπου αναγνωρίζονται πολλές μορφές του κομμουνιστικού κινήματος (Λένιν, Γκράμσι, Σαρτρ, Άντζελα Ντέιβις, Ενρίκο Μπερλινγκουέρ) ανάμεσα σε λάβαρα και κόκκινες σημαίας: το πένθος είναι αξεδιάλυτο από την ελπίδα.

Συνέχεια

Ισπανικός Εμφύλιος: Η καρδιά που δεν έσβησε…


Τα τραγικά σπαράγματα της φασιστικής φρίκης εξακολουθούν να την τεκμηριώνουν

ισπανια-εμφυλιος2

«Και στο τέρμα ενός ωκεανού από αγιάτρευτα κόκαλα, η καρδιά σου κι η δική μου θα ναυαγήσουν»

(ο ποιητής Μιγκέλ Ερνάντεθ στην γυναίκα του από τα δημοκρατικά χαρακώματα του Εμφυλίου)

Ογδόντα ένα χρόνια μετά την έναρξη του Ισπανικού Εμφυλίου, τα τραγικά σπαράγματα της φασιστικής φρίκης εξακολουθούν να την τεκμηριώνουν, σαν μια διαρκής υπενθύμιση για όσους ακόμη θέλουν να θυμούνται.

Θυμόμαστε φέτος, αυτό το άρθρο που είχαμε αναδημοσιεύσει πέρυσι, ακριβώς σαν σήμερα. Την είδηση που μετέδιδε το ΑΠΕ, σύμφωνα με την οποία ο ιατροδικαστικός ανθρωπολόγος, Φερνάνδο Σερούλια, που από το 2010 διεξάγει έρευνες σε έναν από τους μεγαλύτερους ομαδικούς τάφους θυμάτων του Φρανκισμού, στην Λα Πεδράχα, στο όρος του Μπούργος, ανακάλυψε, μέσα στον σωρό των οστών των δολοφονημένων δημοκρατικών, 45 εγκεφάλους που εξακολουθούν να διατηρούνται σε καλή κατάσταση, καθώς και μία καρδιά, που είχε πάψει να κτυπά από το μακρινό κι οδυνηρό 1936.

«Όταν έφθασα στην τάφρο έμεινα εμβρόντητος. Ασκώ την ιατροδικαστική επί 30 χρόνια και ποτέ στη ζωή μου δεν είδα κάτι παρόμοιο», εκμυστηρεύεται στην εφημερίδα «El Pais» o Φερνάνδο Σερούλια, που εργάζεται στο Ίδρυμα Ιατροδικαστικής της Γαλικίας. Σε εκείνον τον μαζικό τάφο, οι φασίστες πραξικοπηματίες, από τον Ιούλιο έως τον Νοέμβριο του 1936 στοίβαζαν στα κρυφά συνολικά 104 πτώματα εκτελεσμένων. Ακόμη 36 ανακαλύφθηκαν σε γειτονική τάφρο. Τα θύματα ήταν δημοκρατικοί που είχαν συλλάβει οι φασίστες του Φράνκο από τα γειτονικά χωριά της Μπριβιέσα, Μιράνδα ντελ Έβρο και Σαν Ντομίνγο ντε λα Καλθάδα. Οι φασίστες τους άρπαζαν, συχνά από την μέση του δρόμου, τους οδηγούσαν στα κρυφά κολαστήρια (cascas) και κάποια στιγμή τους φόρτωναν στα καμιόνια προς το βουνό, όπου κι εκτελούνταν. Συχνά τους δινόταν κι η «χαριστική/ βολή στο κεφάλι.

Συνέχεια

J. Cornford: ο δισέγγονος του Δαρβίνου πέφτει πολεμώντας το φασισμό…


Ο νεαρός άγγλος ποιητής από το Cambridge με τις Διεθνείς Ταξιαρχίες στη δίνη του ισπανικού εμφυλίου

rjc1

Γράφει: Δημήτρης Κεχρής

«Εδώ στους γυμνούς λόφους της Αραγονίας
αυτό το μήνα ξεκινά η δοκιμασία μας»


Γεννημένος στο Cambridge με σπουδές στο Trinity College, o John Cornford,  δισέγγονος του Δαρβίνου, γιος καθηγητή αρχαίας φιλοσοφίας στο Cambridge, έδειξε από την εφηβεία του μια ιδιαίτερη κλίση στην λυρική ποίηση. Ωστόσο, ήταν η πολιτική στράτευση στα προτάγματα του κομμουνισμού που καθόρισε την πορεία του, ήδη από την εποχή των σπουδών του στο London School of Economics, όπου και οργάνωνε τις δράσεις της Ένωσης Νέων Κομμουνιστών. Όντας από νωρίς ενταγμένος στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Μεγάλης Βρετανίας, ο Cornford δε δίστασε να κάνει και το επόμενο βήμα, εκείνο που θα τον τοποθετούσε ανάμεσα στους πλέον αγνούς αγωνιστές του 20ου αιώνα: με την έναρξη του ισπανικού εμφυλίου, ταξιδεύει στη Βαρκελώνη χωρίς νομότυπα έγγραφα (ενώ είναι ήδη πατέρας ενός παιδιού) για να ξεκινήσει εθελοντικά να μάχεται στο μέτωπο της Αραγονίας (μέσα από τις τάξεις της τροτσκιστικής οργάνωσης POUM) ενάντια στο φασισμό.

Στη συνέχεια επιστρέφει στην Αγγλία για να πείσει και άλλους συμπατριώτες του να πολεμήσουν για τη δημοκρατία. Και όντως τα καταφέρνει και μαζί με άλλους άγγλους μαχητές, φθάνει εκ νέου στο Albacete και εντάσσεται στις Διεθνείς Ταξιαρχίες. Συμμετέχοντας στο 12ο Τάγμα της 14ης Μεραρχίας, έπεσε πολεμώντας για την κατάληψη του χωριού Lopera, κοντά στην Cordoba, στις 28 Δεκεμβρίου 1936.  Μία μέρα πριν κλείσει τα 21 του χρόνια. Ήταν ο πρώτος Βρετανός που πήγε στην Ισπανία και ένας από τους πρώτους που έπεσαν στη μάχη. Οι ακριβείς συνθήκες θανάτου του παραμένουν αδιευκρίνιστες. Το πτώμα του δεν βρέθηκε ποτέ.

Το διάσημο ποίημά του, Full Moon At Tierz (1937), που φλέγεται από ένα πνεύμα μαχητικότητας, ένα ποίημα όπου είναι παρόντες ο φόβος, ο πόνος και το οποίο διαπνέεται από μια ωμή και συνάμα τρυφερή ευθύτητα, είναι ταυτόχρονα ένα κατεξοχήν δείγμα μιας μοντερνιστικής αντίληψης του ιστορικού χρόνου αρκετά πρωτοπόρας στη λογοτεχνία του καιρού του.

 

___________________________________________________________

Το ελληνικό λαθρεμπόριο όπλων στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο…


Μετά από γαλλική πρωτοβουλία, στις 9 Σεπτεμβρίου 1936 συστάθηκε στο Λονδίνο η Επιτροπή Mη Επεμβάσεως στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο με σκοπό να αποτρέψει την έξωθεν επέμβαση και αποστολή όπλων στους αντιμαχόμενους. Στην πράξη η Επιτροπή υπονόμευσε την πολεμική προσπάθεια των Δημοκρατικών, καθώς αρνήθηκε στη Νόμιμη Ισπανική Δημοκρατική Κυβέρνηση (ΝΙΔΚ) το δικαίωμα να αγοράζει όπλα στη διεθνή αγορά, και τούτο τη στιγμή που η Γερμανία και η Ιταλία όχι μόνο πολεμούσαν στο πλευρό των Εθνικιστών αλλά τους εφοδίαζαν και με τεράστιες ποσότητες πολεμικού και άλλου υλικού. Η υποκρισία και ο κυνισμός της Επιτροπής Mη Επεμβάσεως, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι η βοήθεια της ΕΣΣΔ προς τους Δημοκρατικούς υπολειπόταν κατά πολύ της βοήθειας του Άξονα προς τους Εθνικιστές, ανάγκασε τη ΝΙΔΚ να προφύγει σε ιδιώτες εμπόρους όπλων.1

Η ιδιαιτερότητα αυτή του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου, και οι επιτακτικές ανάγκες της αναζωογόννησης του ελληνικού εξωτερικού εμπορίου και της εξασφάλισης ξένου συναλλάγματος, αποτέλεσαν τα αίτια της άμεσης ελληνικής συμμετοχής στον εφοδιασμό των Ισπανών Δημοκρατικών. Η Ελληνική Εταιρεία Πυριτιδοποιείου-Καλυκοποιείου (ΕΕΠΚ) του Πρόδρομου Αθανασιάδη-Μποδοσάκη έλαβε την πρώτη παραγγελία για πέντε εκατομμύρια φυσίγγια από τους Δημοκρατικούς στα μέσα Σεπτεμβρίου 1936. Λίγες ημέρες αργότερα η κυβέρνηση του Ιωάννη Μεταξά εξέδωσε βασιλικό διάταγμα που απαγόρευε την εξαγωγή όπλων και πολεμοφοδίων στην Ισπανία, συμμορφούμενη κατ’ αυτό τον τρόπο προς τις υποχρεώσεις της ως μέλος της Επιτροπής Mη Επεμβάσεως. Εν τούτοις, κατά τον Μποδοσάκη, ο δικτάτορας

κατάλαβε αμέσως ότι η συναλλαγματική ωφέλεια από την εκτέλεση παραγγελιών αυτού του είδους, θα ήτανε για την Ελλάδα πολύ μεγάλη. Η πληρωμή θα γινότανε αμέσως και σε υγιές νόμισμα. Για αυτό όχι μόνο δεν έφερε αντίρρηση, αλλά προσφέρθηκε να κάνει και κάθε απαραίτητη διευκόλυνση.2

Καθώς η Ισπανία βυθιζόταν σε μακροχρόνιο εμφύλιο πόλεμο, οι ανάγκες των Δημοκρατικών για πολεμοφόδια αυξήθηκαν τόσο ώστε ενώ η ΕΕΠΚ ετοίμαζε ακόμη την πρώτη παραγγελία, έφθασε και δεύτερη για είκοσι εκατομμύρια φυσίγγια. Για την εκτέλεση των δύο αυτών παραγγελιών η Εταιρεία έφθασε στο ανώτατο όριο απόδοσής της, αυξάνοντας το τεχνικό προσωπικό της ώστε να επιτευχθεί παραγωγή 400.000 φυσιγγίων ημερησίως. Το 1937, όταν ήλθαν περισσότερες παραγγελίες, ο Μποδοσάκης αγόρασε καινούργια μηχανήματα από τη Γερμανία και προσέλαβε χιλιάδες εργάτες, αυξάνοντας την ημερήσια παραγωγή σε ένα εκατομμύριο φυσίγγια και, λίγο αργότερα, σε δύο εκατομμύρια. Για να προλαβαίνει, αγόραζε και έτοιμους κάλυκες, τους έφερνε στις εγκαταστάσεις της ΕΕΠΚ στην Αθήνα, τους γέμιζε με πυρίτιδα και αμέσως τους έστελνε στην Ισπανία. Σε αυτό χρειάσθηκε άμεση κρατική βοήθεια. Την εξασφάλισε κι αυτή χωρίς καθυστέρηση. Έχοντας την επίσημη διαβεβαίωση της κυβέρνησης ότι τα αγοραζόμενα υλικά ήσανε απαραίτητα για τις ανάγκες του ελληνικού στρατού, πέτυχε να κλείσει αμέσως συμφωνίες με γερμανικά, με αυστριακά και με σουηδικά εργοστάσια για την αγορά καλύκων, βολίδων και πυρίτιδας σε πολύ μεγάλες ποσότητες.3

 

Συνέχεια