Ο Ψυχρός Πόλεμος (1945-1991)…


Γράφει ο Μανόλης Πλούσος

Στις 22 Φεβρουαρίου 1946 ο απεσταλμένος του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ στην πρεσβεία τους στη Μόσχα, Τζωρτζ  Φ.  Κένναν, έστειλε στην Ουάσινγκτον ένα τηλεγράφημα 8.000 λέξεων αναλύοντας και αξιολογώντας τη μεταπολεμική κατάσταση στην ΕΣΣΔ. Το Τηλεγράφημα  711 ή πιο απλά «Μακροσκελές  Τηλεγράφημα» σήμανε συναγερμό στις ΗΠΑ αφού σημείωνε μεταξύ άλλων σχετικά με τις σοβιετικές προθέσεις: «Έχουμε εδώ μια πολιτική δύναμη που πιστεύει φανατικά ότι με τις ΗΠΑ δεν είναι δυνατό να υπάρξει μια μόνιμη συμβιβαστική λύση, ότι είναι επιθυμητό και απαραίτητο να διαλυθεί η εσωτερική αρμονία της κοινωνίας μας, να καταστραφεί ο παραδοσιακός τρόπος ζωής μας, να διασπαστεί η διεθνής εξουσία του έθνους μας, ώστε να διασφαλιστεί η σοβιετική δύναμη». Ο διπλωμάτης αυτός καθ΄ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930 θεωρούσε τους σοβιετικούς πολύ μεγαλύτερη απειλή από τον Χίτλερ ή την αυτοκρατορική Ιαπωνία. Στο ίδιο τηλεγράφημα μάλιστα αναφέρεται στον Κομμουνισμό ως «ένα μοχθηρό παράσιτο που τρέφεται μόνο με νεκρές σάρκες»… Η ερμηνεία αυτή του Κένναν θα αποτελέσει τη βάση της αντίληψης των ΗΠΑ σχετικά με την ΕΣΣΔ. Το τηλεγράφημα αυτό με τη μανιχαϊστική του ανάλυση και το αποκαλυπτικό περιεχόμενο άγγιξε βαθιά την αμερικανική κοινωνία εγκαινιάζοντας έναν ενστικτώδη αντικομμουνισμό, όπου οι Σοβιετικοί μετατράπηκαν στους πολύ αρνητικούς «Άλλους» έναντι των οποίων οι ΗΠΑ όριζαν θετικά τον εαυτό τους. Τον Μάρτιο του 1946 ο Ουίνστον Τσόρτσιλ σε ομιλία του στο Μιζούρι προέβη στην περίφημη δήλωση του: «Από το Στετίνο στη Βαλτική μέχρι την Τεργέστη στην Αδριατική ένα σιδηρούν παραπέτασμα χώρισε την ήπειρο». Η αλήθεια είναι ότι πολύ πριν από τον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο ο κομμουνισμός είχε αντιμετωπισθεί ως προφανής απειλή για τον παγκόσμιο καπιταλισμό, τα ηνία του οποίου σταδιακά αποκτούσαν οι ΗΠΑ. Η συμμαχία των αντίθετων αυτών συστημάτων αποδείχτηκε πρόσκαιρη με μοναδικό στόχο την εξόντωση του κοινού εχθρού, του Χίτλερ. Με το τέλος των πολεμικών συγκρούσεων η λανθάνουσα ένταση και η αμοιβαία αντιπάθεια και καχυποψία επανήλθαν στην επιφάνεια. Ο Κένναν θεωρούσε, και μαζί του η πλειοψηφία των επιτελών του Πενταγώνου, ότι οι διαπραγματεύσεις με τους Σοβιετικούς ήταν άσκοπες «μέχρι να αλλάξει η εσωτερική φύση της σοβιετικής δύναμης».

Τζορτζ Κένναν

Από τη μεριά του ο Ιωσήφ Στάλιν θεωρούσε πως οι Δυτικοί είχαν μεταβάλει τη στρατηγική τους σκοπεύοντας στον επανεξοπλισμό της Γερμανίας ενόψει μιας τελικής αναμέτρησης με την ΕΣΣΔ. Η απόφαση του προέδρου των ΗΠΑ Χ. Τρούμαν να διακόψει τη χορήγηση στρατιωτικής βοήθειας προς την ΕΣΣΔ τον Αύγουστο του 1945 ενίσχυσε τις υποψίες του Κρεμλίνου έναντι της καπιταλιστικής Δύσης. Μάλιστα οι προθέσεις των ΗΠΑ έγιναν ακόμη πιο σαφείς όταν την άνοιξη 1947 ανακοινώθηκε το «Δόγμα Τρούμαν», με το οποίο δεσμεύονταν αναχαιτίσουν τον κομμουνισμό. Στα πλαίσια του δόγματος αυτού 400 εκ. δολάρια δόθηκαν ως οικονομική βοήθεια σε Ελλάδα και Τουρκία και 2 δις δολάρια στον εθνικιστή δικτάτορα της Κίνας Τσιάνγκ  Κάι  Σεκ για την πάταξη των κομμουνιστών. Σύμφωνα με τον Τρούμαν οι ΗΠΑ έπρεπε να βοηθήσουν «ελεύθερους λαούς που αντιστέκονταν στις προσπάθειες ένοπλων μειονοτήτων ή εξωτερικών παραγόντων να τους υποδουλώσουν». Στην Ιταλία μάλιστα διοχέτευσαν κεφάλαια με στόχο να σαμποτάρουν τη νίκη στις εκλογές του 1948 του κοινού ψηφοδελτίου κομμουνιστών και σοσιαλιστών ενώ παράλληλα χρηματοδότησαν την ίδρυση  της φασιστικής οργάνωσης «Γκλάντιο». Στο ίδιο πλαίσιο της αναχαίτισης του κομμουνιστικού κινδύνου εντάσσεται και η δημιουργία αμυντικών σχηματισμών όπως του ΝΑΤΟ  στα 1949 και του SEATO  στη Ν.Α. Ασία στα 1954. Οι Σοβιετικοί με τη σειρά τους απάντησαν με την οικονομική και πολιτική δορυφοροποίηση των χωρών της ανατολικής Ευρώπης με στόχο την ανατροπή των «πατριωτικών μετώπων»που είχαν προκύψει με το τέλος του Β΄ παγκοσμίου πολέμου. Στην αρχή ακολούθησαν την τακτική του διορισμού σε σημαντικά υπουργεία (Άμυνας, Εσωτερικών) αδιάλλακτων κομμουνιστών, η τακτική του «δούρειου ίππου» ενώ συνέχισαν με την εξόντωση των αντικομμουνιστικών στοιχείων (συντηρητικών και σοσιαλδημοκρατών), γνωστότερη και ως  τακτική της «σαλαμοποίησης». Παράλληλα ίδρυσαν το Κέντρο Πληροφοριών των Κομμουνιστικών Κομμάτων (ΚΟΜΙΝΦΟΡΜ) το Σεπτέμβριο του 1947 με έδρα αρχικά το Βελιγράδι, που σκοπό είχε την ενίσχυση της σοβιετικής εποπτείας στα ευρωπαϊκά κομμουνιστικά κόμματα. Η ΕΣΣΔ στα 1955 προχωρεί στην ίδρυση του «Συμφώνου της Βαρσοβίας» προσπαθώντας να αποτελέσει το αντίβαρο στο ΝΑΤΟ. Τέλος με το «δόγμα Ζντάνωφ» ουσιαστικά  επισημοποιούνταν ο διαχωρισμός του κόσμου σε δύο αντιτιθέμενα στρατόπεδα. Το δημοκρατικό με προεξάρχουσα την ΕΣΣΔ και το ιμπεριαλιστικό με κυρίαρχη δύναμη τις ΗΠΑ.

Ασκήσεις ετοιμότητας για ενδεχόμενο πυρηνικό πληγμα σε σχολείο των ΗΠΑ.

 Η κατάσταση στην οποία βρισκόταν η ΕΣΣΔ μετά τον πόλεμο διέφερε σημαντικά εν σχέσει με τις ΗΠΑ, αφού η μεν ΕΣΣΔ ήταν κατεστραμμένη οικονομικά ενώ οι ΗΠΑ ήταν η μόνη εμπόλεμη χώρα που βγήκε από τον πόλεμο πλουσιότερη από ότι ήταν προπολεμικά. Στην τετραετία 1940-1944 το ΑΕΠ των ΗΠΑ αυξήθηκε κατά 54% ενώ η βιομηχανική παραγωγή τους κατά 300%! Επιπροσθέτως είχαν και την Βόμβα που έβαζε την αντιπαράθεση σε τελείως διαφορετική βάση και αποτελούσε την κύρια αιτία της καχυποψίας του Κρεμλίνου. Το «Δόγμα Τρούμαν» ακολούθησε το «σχέδιο Μάρσαλ» που στόχο είχε την αναζωογόνηση της ευρωπαϊκής οικονομίας υπό την ηγεμονία των ΗΠΑ και την ένταξη της στη ζώνη του δολαρίου. Περί τα 17 δις δολάρια διοχετεύτηκαν στην δυτικοευρωπαϊκή οικονομία υπό τη μορφή επενδύσεων αλλά κυρίως στρατιωτικής βοήθειας. Ό Τσαρλς  Ι.  Ουίλσον πρόεδρος της General Electric Corp. παρακινούσε για τη δημιουργία «μιας μόνιμης πολεμικής οικονομίας». Ξεκινούσε η χρυσή εποχή της πολεμικής βιομηχανίας των ΗΠΑ. Η σταδιακή διαμόρφωση αυτού που ο Αϊζενχάουερ θα αποκαλέσει «στρατιωτικό-βιομηχανικό σύμπλεγμα» και που ουσιαστικά θα κατευθύνει τις επιλογές της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ στα επόμενα χρόνια.

Την ανησυχία στους κόλπους της διεθνούς κοινότητας σχετικά με αυτό το ιδιόμορφο «μπρα ντε φερ» ανάμεσα στους τέως συμμάχους πυροδότησαν δυο γεγονότα στα 1948. Το πρώτο ήταν το «πραξικόπημα της Πράγας» με το οποίο η Τσεχοσλοβακία ανακηρυσσόταν «λαϊκή δημοκρατία» και το δεύτερο ο αποκλεισμός του Βερολίνου από τους Σοβιετικούς με αφορμή την ένωση των τομέων ευθύνης των Άγγλων, των Γάλλων και των Αμερικανών και την καθιέρωση κοινού νομίσματος εξαιρώντας τον σοβιετικό τομέα. Όπως πολύ σωστά σημείωνε ο υπουργός εμπορίου των ΗΠΑ Χένρυ Γουάλας η αντιπαράθεση είχε περάσει στο σημείο όπου «όσο σκληρότεροι γινόμαστε τόσο σκληρότεροι θα γίνονται οι Ρώσοι». Η κατάσταση είχε περιγραφεί στα 1947 ως «ψυχρός πόλεμος» από τον δημοσιογράφο Γουόλτερ Λίπμαν ο οποίος θεωρούσε ότι οι σχέσεις ΗΠΑ και ΕΣΣΔ είχαν επιδεινωθεί σε σημείο πολέμου χωρίς πραγματικές εχθροπραξίες. Ο σημαντικότερος παράγοντας που απέτρεπε τη κήρυξη πραγματικού πολέμου ήταν η ύπαρξη της ατομικής βόμβας. Οι ΗΠΑ έχασαν το μονοπώλιο της κατοχής της στα 1949 όταν η ΕΣΣΔ πραγματοποίησε την πρώτη πυρηνική της δοκιμή, αλλά ανέκτησαν το τακτικό πλεονέκτημα όταν στα 1952 ανέπτυξαν θερμοπυρηνικά όπλα πολλαπλάσιας καταστρεπτικής ισχύος εν σχέσει με τα πυρηνικά. Στα 1953 είχαν χάσει και το μονοπώλιο στα θερμοπυρηνικά όπλα…Η δεκαετία του ΄50 και για τις δυο πλευρές αποτελεί κατά το μάλλον ή ήττον περίοδο παρατεταμένης παράνοιας. Αδυνατώντας και οι δυο πλευρές να χρησιμοποιήσουν τα πυρηνικά τους όπλα, αφού αμέσως θα υπήρχε ανταπόδοση από τον αντίπαλο, κατέφυγαν σε μυστικές συγκρούσεις που περιελάμβαναν κατασκόπους και παντός είδους υπονομευτική δράση. Ξεκίνησε ένας πόλεμος δι΄ αντιπροσώπων όπου και τα δυο μέρη εκμεταλλεύονταν τοπικές συγκρούσεις ή και τις προκαλούσαν, ενώ παράλληλα εξόπλιζαν τους αντιπάλους προσπαθώντας να επεκτείνουν τη σφαίρα επιρροής τους χωρίς να συμπλέκονται άμεσα. Η αρχή έγινε με τον πόλεμο της Κορέας (1950-53) όπου ο κομμουνιστικός βορράς υπό τον Κιμ  Ιλ Σουνγκ και υποστηριζόμενος από τη Κίνα εισέβαλε στο νότο που τελούσε υπό την ηγεσία της μαριονέτας των ΗΠΑ Σίνγκμαν Ρη. Αυτός ο πόλεμος συνόψιζε επακριβώς τον «Ψυχρό πόλεμο». Και οι δυο δυνάμεις ουσιαστικά στρατιωτικοποίησαν την οικονομίας τους με τις ΗΠΑ να δαπανούν περίπου το 20% του εθνικού προϊόντος τους για εξοπλισμούς ενώ η ΕΣΣΔ, με σημαντικά μικρότερο εθνικό προϊόν σε σχέση με τις ΗΠΑ, δαπανούσε σε καιρό ειρήνης το 40%.

  Στο εσωτερικό μέτωπο εφαρμόστηκε και από τις δυο πλευρές η φίμωση ή και εξόντωση των πολιτικών αντιπάλων. Οι ΗΠΑ πρωτοστάτησαν στην δημιουργία της θεμελιώδους παράνοιας δαιμονοποιώντας κάθε κίνηση των Σοβιετικών. Η παρανοϊκή αντίληψη που καλλιεργούσαν συνέδεε τον φόβο για κάθε εξωτερικό εχθρό με τον φόβο και για έναν εσωτερικό, ένα σχήμα εδραιωμένο στη δυτική αντίληψη από τις εποχές των Σταυροφοριών. Ο πρόεδρος Τρούμαν αμέσως μετά την εκφώνηση του δόγματος του εξέδωσε και την εκτελεστική εντολή 9835 για την εφαρμογή του Ομοσπονδιακού Προγράμματος Πίστης Εργαζομένων. Η εντολή ανέφερε ρητά: «Θα πραγματοποιηθεί έρευνα πίστης κάθε ατόμου που καταλαμβάνει δημόσια θέση σε οποιοδήποτε υπουργείο ή υπηρεσία του εκτελεστικού κλάδου της Ομοσπονδιακής Κυβέρνησης». Κάθε κίνηση των κομμουνιστών και αριστερών στη Δύση έμπαινε πλέον στο μικροσκόπιο των μυστικών υπηρεσιών. Ο νόμος Τάφτ-Χάρτλι απαιτούσε να εκκαθαριστούν τα εργατικά συνδικάτα από κομμουνιστές συνδικαλιστές ενώ ο Τζόζεφ  Μακ  Κάρθι ξεκινούσε το διαβόητο «κυνήγι μαγισσών». Η δικής του έμπνευσης Επιτροπή Αντιαμερικανικών Ενεργειών απαγόρευε να εργάζονται στο Χόλιγουντ συμπαθούντες τον κομμουνισμό. Το μακάβριο αποκορύφωμα της δράσης της Επιτροπής ήταν η εκτέλεση του ζεύγους Ρόζενμπεργκ το καλοκαίρι του 1953 με την κατηγορία της κατασκοπίας. Σε πολλές περιπτώσεις ή καλλιέργεια του τρόμου οδηγούσε σε καταστάσεις κλινικής παράνοιας, όπως στην περίπτωση του υπουργού Ναυτικού των ΗΠΑ Τζ. Φόρεσταλ ο οποίος κλείστηκε σε ψυχιατρική κλινική και μετά αυτοκτόνησε πηδώντας από τον 16ο όροφο ουρλιάζοντας «έρχονται οι Ρώσοι»…! Οι Σοβιετικοί από τη μεριά τους τρομοκρατήθηκαν αρχικά από τη ρήξη με τη Γιουγκοσλαβία του Τίτο φοβούμενοι μήπως εμφανιστούν και άλλα ανεξάρτητα κομμουνιστικά καθεστώτα και έτσι ξεκίνησαν εκκαθαρίσεις στα κομμουνιστικά κόμματα των δορυφορικών κρατών. Στην ΕΣΣΔ επιβλήθηκε η πλέον στείρα μορφή της σταλινικής ιδεολογίας με φυλακίσεις σε στρατόπεδα εργασίας των αντιφρονούντων.

Σύγκριση ατομικής βόμβας και υδρογονοβόμβας

Η δεκαετία του ΄60 σημαδεύτηκε από την κρίση των πυραύλων της Κούβας, φέρνοντας τους δυο αντιπάλους και τον πλανήτη ολόκληρο στα όρια του θερμοπυρηνικού ολέθρου. Μετά την επιτυχή επανάσταση του Φιντέλ Κάστρο στα 1959 οι ΗΠΑ προσπάθησαν να τον υπονομεύσουν και στα 1961 πραγματοποίησαν αποτυχημένη απόβαση φιλοαμερικανών Κουβανών στον κόλπο των χοίρων. Σε αντίποινα ο Κάστρο επέτρεψε την τοποθέτηση σοβιετικών πυρηνικών πυραύλων το 1962. Η ανακάλυψη των θέσεων τους από αμερικανικό κατασκοπευτικό αεροσκάφος οδήγησε τον πανικό στα άκρα. Η οξύτατη αντιπαράθεση έληξε στις 26 Οκτωβρίου 1962 με τον Χρουστσόφ να συναινεί στην απομάκρυνση των πυραύλων. Το 1964 ξεκινάει και η στρατιωτική επέμβαση των ΗΠΑ στο Βιετνάμ με την ΕΣΣΔ να εξοπλίζει του βόρειους Βιετκόνγκ ενώ οι Αμερικάνοι κατάφεραν να διαθέτουν στο αποκορύφωμα του πολέμου 500.000 άνδρες στο νότιο Βιετνάμ. Εννέα χρόνια μετά οι ΗΠΑ αποχωρούν ταπεινωμένες. Το δικό τους Βιετνάμ γνωρίζουν οι Σοβιετικοί λίγα χρόνια αργότερα το 1979 όταν εισβάλουν στο Αφγανιστάν και οι ΗΠΑ αναλαμβάνουν τον εξοπλισμό της αντισοβιετικής αντίστασης. Οι μουτζαχεντίν του Οσάμα Μπιν Λάντεν υποδέχονται ευχάριστα τους αμερικανούς στρατιωτικούς συμβούλους που τους καθοδηγούν στη χρήση νέων όπλων, όπως των φορητών αντιαεροπορικών πυραύλων Stinger…

Μετά την κρίση των πυραύλων στην Κούβα ξεκινούν και οι προσπάθειες για πάγωμα των εξοπλισμών και απαγόρευση των πυρηνικών δοκιμών. Τα δυο οπλοστάσια είχαν φτάσει στο σημείο κορεσμού. Σημασία πλέον δεν είχε η χρήση του όπλου αλλά απλώς η κατοχή του, αφού κανείς δεν ήταν διατεθειμένος να το χρησιμοποιήσει. Στο αποκορύφωμα των εξοπλισμών τη δεκαετία του ΄80 οι ΗΠΑ κατείχαν περί τις 10.000 πυρηνικές κεφαλές και η ΕΣΣΔ γύρω στις 7.000! Η αμοιβαία καταστροφή ήταν παραπάνω από σίγουρη…Όπως σωστά σημειώνει ο στρατιωτικός ιστορικός Γουόλτερ Μίλις  «ο επαγγελματίας στρατιωτικός που πρέπει να ελέγχει σήμερα το σχεδιασμό, την παραγωγή και την χρήση των πανίσχυρων όπλων μαζικής καταστροφής δεν μπορεί να διδαχτεί πολλά από τον Ναπολέοντα, τον Τζάκσον, τον Λη, ή τον Γκραντ- όλοι τους ήταν διοικητές στο πεδίο της μάχης, όχι υπεύθυνοι «οπλικών συστημάτων» που κυριότερο χαρακτηριστικό τους είναι το ότι δεν πρέπει ποτέ να έλθουν σε σύγκρουση». Η θεωρία της αποτροπής βασίζεται σε ένα παράδοξο. Σκοπός είναι να προληφθεί η έναρξη του πολέμου. Το μέσο είναι να καταστήσει σαφές η μια πλευρά στην άλλη ότι εφόσον χρειαστεί είναι έτοιμη να ανταποδώσει «στα ίσα» τυχόν πρώτο πλήγμα. Αργά η γρήγορα επέρχεται όμως το αδιέξοδο. Η ισορροπία του τρόμου αρχίζει να καταρρέει τη δεκαετία του ΄80 με την αδυναμία της ΕΣΣΔ να ακολουθήσει το τεράστιο εξοπλιστικό πρόγραμμα του Ρ. Ρέιγκαν. Η αποτυχημένη προσπάθεια του Μ. Γκορμπατσόφ να εκσυγχρονίσει οικονομικά και πολιτικά το σοβιετικό οικοδόμημα αποτέλεσε το κύκνειο άσμα του σοβιετικού κομμουνιστικού καθεστώτος. Η πτώση του τείχους του Βερολίνου, που είχε ανεγερθεί στα 1961 για να αποτρέπει φυγάδες Ανατολικογερμανούς, στα 1989 ουσιαστικά τερμάτιζε τον ψυχρό πόλεμο ξεκινώντας ένα ντόμινο αλλαγών σε όλα τα κομμουνιστικά κράτη- δορυφόρους της ΕΣΣΔ. Τελευταίο κομμάτι στο ντόμινο η ΕΣΣΔ που καταρρέει τον Δεκέμβρη του 1991.

Γκορμπατσόφ και Ρέιγκαν υπογράφουν συμφωνία μείωσης των πυρηνικών.

Η παρακαταθήκη αυτών των 45 ετών μόνο θλίψη μπορεί να προκαλεί στις νεότερες γενιές. Σε ανατολή και δύση μια ολόκληρη γενιά ανθρώπων υποχρεώθηκε στο βωμό των γεωστρατηγικών σκοπιμοτήτων και των ιδεολογικών αντιθέσεων να διαθέσει όλη της την ενεργητικότητα και δημιουργικότητα στην υπηρεσία της καταστροφής της ανθρωπότητας, αφού νικητής δεν μπορεί να υπάρξει σε ένα θερμοπυρηνικό ολοκαύτωμα.  Στη Δύση χιλιάδες επιστήμονες διέθεσαν την ευφυία τους στην υπηρεσία του πολέμου ενσυνείδητα καταπατώντας κάθε έννοια επιστημονικής ηθικής, όπως ο Έντουαρντ Τέλερπατέρας της υδρογονοβόμβας. Στελέχωσαν εταιρείες παραγωγής όπλων μαζικής καταστροφής, όπως η Litton που κατασκευάζει διηπειρωτικούς πυραύλους, σπαταλώντας  δημόσιο χρήμα σε στρατιωτικά συμβόλαια που αφειδώς μοίραζε το Πεντάγωνο και καρπώνονταν οι επιστήμονες. Παράλληλα ένα πλήθος κατευθυνόμενων διαμορφωτών κοινής γνώμης, από τον έντυπο τύπο και την τηλεόραση ως το Χόλιγουντ, φρόντιζαν για την κυριαρχία της «επίσημης άποψης» και την εξαφάνιση κάθε αντίθετης φωνής. Αντίστοιχα στην ΕΣΣΔ ο σταλινικός τρόμος εξαφάνιζε κάθε αντίθεση αφού ενδεχόμενη άρνηση σήμαινε θάνατος. Χιλιάδες επιστήμονες και εδώ στελέχωσαν μυστικά ερευνητικά κέντρα σε μυστικές πόλεις με σκοπό την παραγωγή όπλων μαζικής καταστροφής. Το αποτέλεσμα της μονοδιάστατης πολεμικής ανάπτυξης για μια καθυστερημένη οικονομία όπως της ΕΣΣΔ φάνηκε 74 χρόνια μετά την ίδρυση της. Η πολιτική ηγεσία της ΕΣΣΔ δεν κατανόησε ποτέ το νόημα και την ουσία της κομμουνιστικής ιδεολογίας και πορεύτηκε πάντοτε ως τριτοκοσμική δικτατορία βασίζοντας την λειτουργία της στο φόβο και την τρομοκρατία.

Διαβάστε:

«Ο οίκος του πολέμου»,  Τζέημς   Κάρολ,  εκδ.  Ενάλιος.

«Λαϊκή ιστορία του κόσμου»,  Κρις   Χάρμαν,  εκδ.  Τόπος.

«Πόλεμος, από τη μάχη του Μάρνη ως το Ιράκ»,  Martin van  Creveld,  εκδ.  Γκοβόστη».


Aπό:http://eranistis.net/wordpress/2013/05/29/%CE%BF-%CF%88%CF%85%CF%87%CF%81%CF%8C%CF%82-%CF%80%CF%8C%CE%BB%CE%B5%CE%BC%CE%BF%CF%82-1945-1991/

Advertisements

Άγκνες Χέλλερ: «Ο Ορμπάν καταστρέφει την ψυχή της Ουγγαρίας»…


© Der Spiegel – Ágnes Heller: «Orbán zerstört die Seele Ungarns», 12.04.2018

 

Ο Βίκτορ Ορμπάν νίκησε ξεκάθαρα στις εκλογές της Ουγγαρίας. Η φιλόσοφος Άγκνες Χέλλερ φοβάται για το μέλλον της πατρίδας της. Προειδοποιεί για τις φιλοδοξίες του Ούγγρου πρωθυπουργού, οι οποίες θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο ακόμη και την Ευρώπη ως όλον. Μια συνέντευξη με τον Keno Verseck του Spiegel.
SPIEGEL ONLINE: Κα Heller, στις βουλευτικές εκλογές στην Ουγγαρία συνέβη αυτό για το οποίο είχατε προειδοποιήσει. Ο Viktor Orbán νίκησε και πάλι με πολύ μεγάλη διαφορά και πιθανώς θα έχει και την πλειοψηφία των δύο τρίτων της Βουλής. Πώς σχολιάζετε το αποτέλεσμα των εκλογών;
Heller: Όποιος έχει πτυχίο μέσης εκπαίδευσης μπορούσε να το προβλέψει. Εάν υπήρχαν μόνον δύο λίστες αντιπολιτευόμενων κομμάτων και μόνον ένας υποψήφιος της αντιπολίτευσης στις μονοεδρικές εκλογικές περιφέρειες, θα μπορούσε ο Orbán να είχε νικηθεί. Αντί να κάνει αυτό, η αντιπολίτευση συζητούσε για τις ιδεολογικές διαφορές μεταξύ των κομμάτων της. Όταν οι ηγέτες της βρεθούν στη φυλακή, τότε θα μπορούν άνετα να μιλούν για τις ιδεολογικές διαφορές τους χτυπώντας στους τοίχους των κελλιών με συνθηματικό κώδικα.

SPIEGEL ONLINE: Πιστεύετε πραγματικά ότι ο Orbán θέλει να βάλει στη φυλακή τους επικριτές του και τους αντιπάλους του;
Heller: Δεν πιστεύω τίποτε, παίρνω όμως στα σοβαρά τα λόγια του Orbán. Στην ομιλία του για την Εθνική Επέτειο της 15ης Μαρτίου, απείλησε όλους τους επικριτές, ότι μετά τις εκλογές θα απαιτήσει πολιτική, ηθική και νομική ικανοποίηση. Γι’ αυτόν, τα κόμματα της αντιπολίτευσης και οι μη κυβερνητικές οργανώσεις είναι αντιπρόσωποι μιας παγκόσμιας συνωμοσίας εναντίον της Ουγγαρίας. Δηλαδή, είναι ένοχοι εσχάτης προδοσίας εναντίον της χώρας τους.Και τέτοιους ανθρώπους τι τους κάνεις; Τους κλείνεις στη φυλακή.
  
SPIEGEL ONLINE: Ωστόσο η Ουγγαρία είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και απέχει πολύ από την κατάσταση που επικρατεί στη Ρωσία ή στην Τουρκία.
Heller: Ναι, έτσι σκέφτονται πολλοί πολιτικοί της Ευρωπαικής Ένωσης και οι γραφειοκράτες της ΕΕ. Μικρό το κακό, λένε· στο κάτω κάτω, εκλογές έγιναν και ο Ορμπάν νίκησε με μεγάλη πλειοψηφία. Νομίζω όμως ότι δεν πρέπει να υποτιμώνται τα μηνύματα του Ορμπάν και δεν πρέπει να καλλιεργούνται ψευδαισθήσεις. Τα πράγματα πρέπει να λέγονται με το όνομα τους.Προειδοποιώ ότι εδώ υπάρχει ένα τέρας λαίμαργο για εξουσία που οδηγεί τα πράγματα κλιμακωτά μέχρι τα άκρα.
SPIEGEL ONLINE: Κατά τη γνώμη σας, η Ουγγαρία εξακολουθεί να είναι δημοκρατία ή έγινε ήδη δικτατορία;
Heller: Ανάμεσα στις ποικίλες πολιτικές οντότητες που δημιούργησε η σύγχρονη μαζική κοινωνία, ο «Ορμπανισμός» αντιπροσωπεύει έναν ακραίο τύπο. Είναι μια τυραννία που νομιμοποιείται κάθε τέσσερα χρόνια με εκλογές. Στηρίζεται σε μια νεόπλουτη πελατεία, η οποία προσφέρει στην εξουσια μια εξαγορασμένη υποστήριξη. Εξαπλώνει ευρύτερα την επίδρασή της μέσω της εξτρεμιστικής της ιδεολογίας, τα στοιχεία της οποίας είναι ρατσιστικός εθνικισμός, κατασκευή εχθρών και διάδοση του αισθήματος της απειλής, διαρκής αγώνας ενάντια σε κάτι ή σε κάποιον που θέλει να καταστρέψει την Ουγγαρία· στον αγώνα αυτόν, ο Ορμπάν αυτοπροβάλλεται ως ο προστάτης και σωτήρας. Δηλητηριάζει τηνψυχή του λαού με μίσος και με φόβο.
Χέλλερ, Χάμπερμας
SPIEGEL ONLINE: Είναι απειλή για την Ευρώπη η τάξη πραγμάτων που προωθεί ο Ορμπάν;
Heller: Ναι. Η Ουγγαρία έχει γίνει πια πολύ μικρή για τον Ορμπάν. Σκέφτεται σε ευρύτερες κλίμακες. Θέλει να γίνει ένας από τους ηγέτες της ευρωπαϊκής πολιτικής. Αυτό, πριν από δέκα χρόνια φαινόταν παράλογο, όμως σήμερα δεν είναι. Ο Ορμπανισμός είναι ένας επικίνδυνος ιός που εξαπλώνεται ταχέως και μπορεί να σκοτώσει όχι μόνο την ελευθερία στην Ουγγαρία, αλλά και όλα όσα αποτελούν τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό. Αυτό που μπορώ να πω είναι, Ευρώπη, πρόσεχε!
   
SPIEGEL ONLINE: Ωστόσο, στην πολιτική οικογένεια του Ορμπάν, το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα, στο οποίο ανήκουν επίσης οι Γερμανοί Χριστιανοδημοκράτες του CDU και οι Βαυαροί Χριστιανοκοινωνιστές του CSU, πολλοί πολιτικοί πιστεύουν ότι μπορεί να βρεθεί ένα κάποιο σημείο ισορροπίας με τον Ορμπάν. Εσείς, τι νομίζετε; 
Heller: Εδώ και οκτώ χρόνια δεν έχει βρεθεί ένα τέτοιο σημείο ισορροπίας, ούτε σε θέματα εσωτερικής, ούτε σε θέματα εξωτερικής πολιτικής. Είχα προειδοποιήσει νωρίς γι’ αυτό. Η λαιμαργία για εξουσία δεν γνωρίζει όρια. Όσομάταιες ήταν παλιότερα οι ελπίδες μας για σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο, τόσο μάταιες είναι και τώρα οι ελπίδες για μια Ορμπανική τάξη πραγμάτων με ανθρώπινο πρόσωπο.

 

SPIEGEL ONLINE: Κάνοντας μια αναδρομή στα τελευταία οκτώ χρόνια που κυριαρχεί ο Orbán, η ένταση και ο ριζοσπαστισμός των ανακατατάξεων στην Ουγγαρία φαίνονται μερικές φορές εξωφρενικών διαστάσεων. Πώς μπόρεσε να συμβεί αυτό;
Heller: Ο Orbán ήρθε στην εξουσία το 2010, επειδή οι προηγούμενες κυβερνήσεις ήταν κακές και ανεπαρκείς. Μόλις ανέλαβε την εξουσία, έκανε αμέσως αλλαγές στο νομοθετικό πλαίσιο και άλλαξε τους κανόνες του παιχνιδιού, αρχίζοντας από τα μέσα ενημέρωσης και το δικαστικό σώμα. Το ευρύτερο [και πανευρωπαϊκό] πλαίσιο των πολιτικών εξελίξεων στην Ουγγαρία είναι μια συγκρουσιακή κατάσταση, για την οποία πολλοί παρατηρητές, εμής συμπεριλαμβανομένης, προειδοποιούν εδώ και χρόνια. Λόγου χάρη, η σύγκρουση εντός της ΕΕ μεταξύ του κέντρου της και της περιφέρειας της ή το πρόβλημα της γραφειοκρατίας των Βρυξελλών…
SPIEGEL ONLINE: …εναντίον της οποίας ο Ορμπάν ρητορεύει με τόσο πάθος.
Heller: Δεν χρειάζεται ένας Βίκτορ Ορμπάν για να διαπιστώσουμε ότι στις Βρυξέλλες υπάρχει μια γραφειοκρατία, που δεν είναι ικανή να εμπνεύσει τους ανθρώπους για την Ευρώπη και να τους κάνει κοινωνούς της ουσίας τού να είσαι Ευρωπαίος.
SPIEGEL ONLINE: Γιατί η κυβέρνηση του Ορμπάν κατάφερε να παραβιάσει τόσο πολλές φορές τις ευρωπαϊκές αξίες, χωρίς αυτό να της κοστίσει αποτελεσματικές κυρώσεις από την ΕΕ;
Heller: Δεν υπάρχει ευρωπαϊκό Σύνταγμα· συνεπώς, δεν υπάρχουν γραπτά καθιερωμένες ευρωπαϊκές αξίες που παραβιάζονται. Εάν υπήρχε ένα τέτοιο Σύνταγμα, πολλά πράγματα θα ήταν απλούστερα και σαφέστερα.
SPIEGEL ONLINE: Είστε μόνιμος στόχος λεκτικών επιθέσεων και συνεχόμενων εχθρικών δημοσιεύσεων από φιλοκυβερνητικά μέσα ενημέρωσης. Φοβάστε;
Heller:  Όχι. Έχω δει πολύ χειρότερα πράγματα στη ζωή μου. Δεν νοιάζομαι για τον εαυτό μου, αλλά για την Ουγγαρία. Ο Ορμπάν διδάσκει τους ανθρώπους να μισούν. Καταστρέφει την ψυχή αυτής της χώρας.
Εδώ και πολλές δεκαετίες η φιλόσοφος Ágnes Heller είναι μια δυνατή φωνή κατά του ολοκληρωτισμού και σήμερα ανήκει στους σημαντικότερους επικριτές του πρωθυπουργού της Ουγγαρίας Viktor Orbán. Ως μικρό κορίτσι έζησε στο γκέτο της Βουδαπέστης και επέζησε του Ολοκαυτώματος και των συστηματικών διώξεων από το ουγγρικό φασιστικό και αντισημιτικό κόμμα Σταυρωτό Βέλος [Nyilaskeresztes Pártτου Ferenc Szálasi]. Αργότερα ήταν μαθήτρια του επίσης Ουγγροεβραίου μαρξιστή φιλοσόφου Γκέοργκ Λούκατς (György Lukács). Μετά δραστηριοποιήθηκε στη μεταρρυθμιστική μαρξιστική «Σχολή της Βουδαπέστης».
 Μετά από την απαγόρευση να διδάσκει στο πανεπιστήμιο στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και όλο και περισσότερες παρενοχλήσεις από το κομμουνιστικό καθεστώς, κατέφυγαν το 1977 μαζί με τον τότε σύζυγό της Ferenc Fehér στην Αυστραλία ως πολιτικοί πρόσφυγες. Αργότερα η Ágnes Heller μετακόμισε στις ΗΠΑ, όπου έγινε καθηγήτρια στη Νέα Σχολή Κοινωνικών Ερευνών της Νέας Υόρκης, ως διάδοχος της Hannah Arendt στην έδρα Φιλοσοφίας που κατείχε εκείνη προηγουμένως. Μετά το τέλος της δικτατορίας του «υπαρκτού σοσιαλισμού» το 1989, επέστρεψε στην Ουγγαρία και από τότε ζει στη Βουδαπέστη. Σήμερα η Heller είναι 88 ετών και εξακολουθεί να έχει πολύ δραστήρια δημόσια παρουσία. Στα κείμενα και στα βιβλία της ασχολείται με τις νέες μορφές ολοκληρωτισμού.
__________________________________________________________

Για μία Επανάσταση των Ευρωπαϊκών Λαών στον 21ο Αιώνα …


Αντώνης Μπρούμας

Το 1867 ο Μιχαήλ Μπακούνιν απευθύνει το όραμά του για την Ευρώπη στην Ένωση για την Ειρήνη και την Ελευθερία ως εξής: «[υ]πάρχει ένας μόνο δρόμος να φέρουμε τον θρίαμβο της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και της ειρήνης στις διεθνείς σχέσεις στην Ευρώπη και αυτός είναι το να καταστήσουμε αδύνατο τον εμφύλιο πόλεμο μεταξύ των διαφορετικών λαών που συνιστούν την Ευρωπαϊκή οικογένεια. Αυτός ο δρόμος είναι η συγκρότηση των Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης […] Μία τέτοια συνομοσπονδία δεν μπορεί ποτέ να δημιουργηθεί από τα Ευρωπαϊκά κράτη, όπως είναι επί του παρόντος συγκροτημένα, λαμβάνοντας υπόψη τη μεταξύ τους χαώδη ανισότητα δυνάμεων […] όλα τα μέλη της αδελφότητας αυτής πρέπει γι’ αυτόν τον λόγο να μετασχηματίσουν τις χώρες τους από κράτη […] στην ελεύθερη ένωση των ανθρώπων σε συμβούλια, των συμβουλίων σε κομμούνες, των κομμούνων σε ομοσπονδίες και, τελικά, την συνομοσπονδίωση στις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης και, κατόπιν του κόσμου ολάκερου».

Σήμερα, το μέλλον της Ευρώπης βρίσκεται σε σταυροδρόμι. Η τύχη της κρίνεται από την έκβαση της σύγκρουσης μέσα από τρεις πολιτικά διακριτούς πόλους.

Από την μια πλευρά, η κοσμοπολίτικη νεοφιλελεύθερη ελίτ παλεύει για τη διατήρηση των εξουσιών του θεσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης εκτός οποιουδήποτε ελέγχου από τις Ευρωπαϊκές κοινωνίες. Μία τέτοια στρατηγική επιλογή θωρακίζει και εγγυάται την ολοκλήρωση του μετασχηματισμού των ευρωπαϊκών κοινωνιών με βάση το πάγιο νεοφιλελεύθερο σχέδιο, δηλαδή την άρση κάθε κοινωνικού περιορισμού στην αυθαίρετη εξουσία του κεφαλαίου. Η κοσμοπολίτικη νεοφιλελεύθερη ελίτ είναι ο νικητής των προηγούμενων ιστορικών κύκλων της κοινωνικής σύγκρουσης στην Ευρώπη αλλά και σε ολόκληρο πλανήτη, ο αδιαμφισβήτητος ηγεμόνας της ανθρωπότητας στη σύγχρονη εποχή. Η πρότασή της για την Ευρώπη έχει ως στόχο την περαιτέρω θωράκιση της δομικής εξουσίας του κεφαλαίου σε διεθνές επίπεδο με έναν σε γενικές γραμμές ψευδο-ορθολογικά επινοημένο, δηλαδή συντεταγμένο και θεσμοποιημένο, τρόπο και τελικό σκοπό την πλήρη υπαγωγή των κοινωνιών σε αυτή. Εντούτοις, η ιστορία δεν κινείται γραμμικά. Το νεοφιλελεύθερο σχέδιο, εγγενώς μη βιώσιμο, επιταχύνει τις τρεις θεμελιακές αντιφάσεις του, αυτές της κυριαρχίας, της εκμετάλλευσης και της ανάπτυξης, αποσταθεροποιώντας κοινωνίες και φύση.

Όπως έχει δείξει ο Καρλ Πολάνυι, κάθε καταστροφική απόπειρα μεταβολισμού των ανθρώπινων κοινωνιών από την εμπορευματική αγορά απαντάται ιστορικά από μία αντίρροπη κοινωνική αντίδραση επιβίωσης για την υπαγωγή της εξουσίας του κεφαλαίου σε κοινωνικό έλεγχο και τη αποτροπή της κατάρρευσης βασικών κοινωνικών σχέσεων και λειτουργιών. Η καταφυγή όμως των κοινωνιών μέσα από ένστικτο αυτοσυντήρησης ενίοτε μπορεί να εκδηλώνεται και με πισωγυρίσματα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η φασιστική εκδοχή του νεοφιλελευθερισμού υψώνεται ως η βασική δύναμη εκπροσώπησης της αντίδρασης στην καταστροφική λαίλαπα της όλο και μεγαλύτερης διείσδυσης της εμπορευματικής αγοράς στις κοινωνικές σχέσεις.

Από τις ΗΠΑ, την Ιαπωνία, την Ινδία και τη Ρωσία μέχρι την περιφέρεια της Ευρώπης, οι φασίστες έχουν έτοιμη τη δική τους πρόταση εξουσίας. Ανάθεση από τις μάζες, κατάληψη του κράτους, επιστροφή στην παραδοσιακή κοινότητα του έθνους-κράτους, ενίσχυση της συνεκτικότητας της καπιταλιστικής μηχανής μέσα από το ανήκειν σε ένα συνεκτικό έθνος και, έτσι, ενδυνάμωση του ενός στοιχείου από την αγία τριάδα του συμπλέγματος κεφάλαιο/κράτος/έθνος του σύγχρονου συστήματος εξουσίας, του στοιχείου ακριβώς αυτού που υποτίμησε η κοσμοπολίτικη εκδοχή του νεοφιλελευθερισμού και γι’ αυτό διαρκώς χάνει σε συνεκτικότητα και απήχηση στην κοινωνική της βάση.

Το σίγουρο είναι πως η φασιστική εκδοχή του νεοφιλελευθερισμού αποτελεί μια διαδικασία δημιουργικής καταστροφής και μετάλλαξης του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού προς το χειρότερο για τις κοινωνίες. Η αναζωπύρωση των εθνικισμών και το ανεξέλεγκτο των οικονομικών ανταγωνισμών των εθνών-κρατών πέρα από το θεσμικό πλαίσιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, οδηγούν με μαθηματική ακρίβεια στον παγκόσμιο πόλεμο και στην ολοκληρωτική αδυναμία του συστήματος να διασφαλίσει την κοινωνική αναπαραγωγή υπό το βάρος των άλυτων προβλημάτων της ανισότητας και της οικολογικής καταστροφής. Εντούτοις, η επιβίωση της ανθρωπότητας δεν ήταν ποτέ εγγεγραμμένη στις νομοτέλειες του καπιταλισμού.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο επαναστατημένος αντικρατικός διεθνισμός του Μπακούνιν είναι κομβικός για τη συγκρότηση του τρίτου πόλου στη σύγκρουση για το μέλλον της Ευρώπης. Ο τρίτος αυτός πόλος πρεσβεύει, σε γενικές γραμμές, μια Ευρώπη των Λαών, δηλαδή μια ομοσπονδία των λαών της Ευρώπης, η οποία στηρίζεται στις αρχές της αλληλεγγύης, της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και της δημοκρατίας. Ξεπηδώντας από τα σπλάχνα των Ευρωπαϊκών κοινωνιών και της σχεδόν πια ενστικτώδους αντίστασής τους για την επιβίωση από την καπιταλιστική μηχανή καταστροφής, ο τρίτος πόλος της σύγκρουσης δεν έχει έτοιμες τις παρελθοντικές προτάσεις εξουσίας των περασμένων δυστοπιών, όπως οι φασίστες.

Αντιθέτως, στηρίζεται στη διαρκή ανίχνευση του αύριο μέσα από το ξεπέρασμα του ασφυκτικού σημερινού πλαισίου και αυτό του προσδίδει τις δυνατότητες και τις προοπτικές για ριζοσπαστική κοινωνική αλλαγή. Μολονότι λοιπόν χάνει σε απλότητα και συνοχή, ο τρίτος πόλος της σύγκρουσης για την Ευρώπη προτάσσει την ελπίδα, έχοντας έτσι τα εχέγγυα να κατακτήσει τις καρδιές των ανθρώπων και να κινητοποιήσει ξανά μαζικά τις κοινωνίες στον δρόμο προς την απελευθέρωση και την χειραφέτηση.

Ιστορική μας δουλειά και καθήκον είναι να καταστήσουμε τον πολιτικό αυτόν πόλο ξανά επικίνδυνο για τα κράτη και το κεφάλαιο, δηλαδή να του δώσουμε δυναμική ανατροπής της κυρίαρχης εξουσίας. Αυτό το έργο δεν οικοδομείται με δυνάμεις αντιπροσώπευσης, που προτάσσουν διυστικά διλήμματα τύπου Ευρώ/Δραχμή ή μέσα/έξω από την ΕΕ χωρίς κανένα όραμα για το μετά. Αντίθετα, οικοδομείται με τη συγκρότηση λαϊκής εξουσίας στη βάση της κοινωνίας μας, με την ανύψωση της παραδοσιακής κοινότητας σε ανώτερο επίπεδο, αυτό της δημοκρατικής κοινότητας, με την οριζόντια δικτύωση και συντονισμό κινημάτων ανάμεσα στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, με την πρόταξη της αλληλεγγύης μεταξύ των κοινωνιών της Ευρώπης και, σε τελευταίο στάδιο, με τη συγκρότηση συνθηκών δυαδικής εξουσίας από το επίπεδο των δήμων μέχρι και την αποδιάρθρωση του κράτους και της εμπορευματικής αγοράς.

Η κοινωνική επανάσταση στην Ευρώπη στον 21ο αιώνα για τις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης, όχι μόνο δεν είναι ουτοπία αλλά αποτελεί και την πιο ελπιδοφόρο τελικά εκδοχή του κοινού μας μέλλοντος. Για αυτή λοιπόν την εκδοχή καλούμαστε να παλέψουμε.

Περιοδικό Βαβυλωνία #Τεύχος 19

image_pdfimage_print
_____________________________________________________________

Το μέλλον του έθνους στην Ευρώπη του αύριο…


Κείμενο: Παναγιώτης Κονδύλης*

Την περασμένη Κυριακή δημοσιεύθηκε το πρώτο μέρος του άρθρου «Το Έθνος στην Πλανητική Εποχή», του οποίου σήμερα δημοσιεύουμε με τη συνέχεια. Το ερώτημα που διατυπωνόταν ήταν: «θα αποδειχθούν το έθνος και το εθνικό κράτος η καλύτερη οργανωτική μορφή, για τη συμμετοχή στον αγώνα κατανομής, θ’ αποτελέσουν την ανταγωνιστικότερη πολιτική και οικονομική μονάδα σε πλανητικό επίπεδο;». Το σημερινό, δεύτερο μέρος του άρθρου, αντιμετωπίζει το ερώτημα αυτό, σε σχέση με την Ευρώπη και τις ιδιαιτερότητές της.

Είναι παράδοξο, και όμως αληθινό: οι μεγάλοι ενδοευρωπαϊκοί πόλεμοι ή σαν δυνατοί, επειδή η Ευρώπη κυριαρχούσε στον κόσμο• σήμερα είναι αδύνατοι επειδή η Ευρώπη έπαψε πια να είναι η κινητήρια δύναμη της παγκόσμιας ιστορίας.
Είναι παράδοξο, και όμως αληθινό: οι μεγάλοι ενδοευρωπαϊκοί πόλεμοι ή σαν δυνατοί, επειδή η Ευρώπη κυριαρχούσε στον κόσμο• σήμερα είναι αδύνατοι επειδή η Ευρώπη έπαψε πια να είναι η κινητήρια δύναμη της παγκόσμιας ιστορίας.

Σε σχέση με την Ευρώπη, το εθνικό ζήτημα εμφανίζεται περίπλοκο επειδή τα σημαντικότερα έθνη της δυτικής και κεντρικής Ευρώπης είναι, με πλανητικά μέτρα, μεσαίες Δυνάμεις, δηλ. Δυνάμεις οι οποίες ούτε μπορούν να σταθούν παράμερα ούτε και να διατηρήσουν τη θέση τους αυτοδύναμα το καθένα (πολύ λιγότερο αν το καθένα στραφεί εναντίον των υπολοίπων). Οι Δυνάμεις αυτές συνειδητοποιούν τη νέα κατάσταση πραγμάτων βαθμιαία μόνον, επειδή παλιές νοοτροπίες τις εμποδίζουν να συλλάβουν τις πλανητικές πλέον διαστάσεις των προβλημάτων και επειδή εν μέρει ακόμη ζουν από τα τεράστια αποθέματα της ιμπεριαλιστικής εποχής. Όσο διαρκούσε αυτή η εποχή, ο ανταγωνισμός των μεγάλων ευρωπαϊκών εθνών μεταξύ τους δεν εμπόδισε την οικουμενική επικράτηση της Ευρώπης – απεναντίας μάλιστα: ο ανταγωνισμός ωθούσε προς την επέκταση προκειμένου ο καθένας να μην υστερήσει σε σχέση με την επέκταση των ανταγωνιστών του.

Η κατάσταση αυτή, που κράτησε πάνω από τέσσερις αιώνες, άλλαξε τώρα διπλά: μειώνεται τόσο το ειδικό (οικονομικό, δημογραφικό, γεωπολιτικό) βάρος της Ευρώπης όσο και η κοσμοϊστορική σημασία των ενδοευρωπαϊκών ανταγωνισμών. Ο πλανήτης δεν συνομαδώνεται πια γύρω από τον άξονα των ανταγωνισμών αυτών, παρά τα ευρωπαϊκά έθνη υποχρεώνονται τώρα να συνομαδωθούν εν όψει των πλανητικών ανταγωνισμών. Είναι παράδοξο, και όμως αληθινό: οι μεγάλοι ενδοευρωπαϊκοί πόλεμοι ή σαν δυνατοί, επειδή η Ευρώπη κυριαρχούσε στον κόσμο• σήμερα είναι αδύνατοι επειδή η Ευρώπη έπαψε πια να είναι η κινητήρια δύναμη της παγκόσμιας ιστορίας. Αυτό το ωμό γεγονός –και όχι η «λογική» ή οι «πικρές ιστορικές εμπειρίες», όπως λένε οι πανηγυρικές ομιλίες- τοποθετεί σε νέα βάση το πρόβλημα του εθνικισμού στη δυτική και κεντρική Ευρώπη. Αυτό είναι βέβαιο, αβέβαιο παραμένει όμως με ποιες υπερεθνικές οργανωτικές μορφές μπορεί να αντιμετωπιστεί η πρόκληση των καιρών.

Siege of Szigetvar, 1566
Siege of Szigetvar, 1566

Συνέχεια

Κορνήλιος Καστοριάδης: Αν Πρόκειται να Υπάρξει μια Δημοκρατική Ευρώπη …


Μετάφραση για το περιοδικό «Βαβυλωνία»: Κωνσταντίνος Μερσινιάς, Αλέξανδρος Σχισμένος.

Η συγκεκριμένη συνέντευξη του Κορνήλιου Καστοριάδη δόθηκε στο ACTA Foundation (Fundació per a lesidees i les arts) και δημοσιεύθηκε στον συλλογικό τόμο “EuropesEls Intellectuals i la Qüestió Europea (1993), σελ. 343-48. Μεταφράσθηκε, επιμελήθηκε και δημοσιεύθηκε στην Αγγλική ανώνυμα και δωρεάν στο Διαδίκτυο τον Μάρτιο του 2011.

Κ. Καστοριάδης: Πριν να απαντήσω στις ερωτήσεις που τέθηκαν από την ACTA, φαίνεται απαραίτητο να αποσαφηνιστούν 3 κεντρικές ιδέες, οι οποίες καθορίζουν ή έστω θα έπρεπε να καθορίζουν κάθε πολιτικό αναστοχασμό σχετικά με τη σημερινή Ευρώπη. Εντός των [χρονικών] ορίων που τίθενται, αυτό μπορεί να γίνει μόνο με έναν συνοπτικό –και γι’ αυτό δογματικό– τρόπο.

Α. Σχεδόν όλες οι ανθρώπινες κοινωνίες πάντοτε έχουν θεσπιστεί στη βάση της ετερονομίας ή διαφορετικά, πράγμα που βέβαια σημαίνει το ίδιο, στη βάση της κλειστότητας των σημασιών. Η θέσμιση της κοινωνίας (ο νόμος, δηλαδή, με την γενικότερη έννοια του όρου) τίθεται ως ανέγγιχτη, αφού πηγάζει από μια πηγή που υπερβαίνει τη ζώσα κοινωνία: τον Θεό, τους θεούς, τους «ήρωες», τους πρόγονους αλλά, και σε μια νεωτερική εκδοχή, τους Νόμους της Φύσης, της Αιτιότητας και της Ιστορίας. Την ίδια στιγμή, το μάγμα των κοινωνικών φαντασιακών σημασιών, που, μέσω της θέσμισης του κρατάει την κοινωνία ενωμένη και δημιουργεί έναν κόσμο δι’ εαυτό, βρίσκεται εδώ κλεισμένο: παρέχει απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα που ανακύπτουν εντός του πλαισίου του αλλά δεν μπορεί να αμφισβητηθεί αυτό το ίδιο. Έτσι, τα άτομα μεγαλώνουν και εκπαιδεύονται μέσω αυτών των νόμων και αυτών των σημασιών κατά τρόπο, που το να αμφισβητηθεί το ένα ή το άλλο –από τα άτομα αυτά– είναι αδιανόητο – ψυχικά και από πνευματική σκοπιά, σχεδόν αδύνατο.

Στη γνωστή Ιστορία, αυτή η κατάσταση πραγμάτων έχει διαρραγεί αληθινά μόνο στην Ευρώπη και αυτό έχει συμβεί δύο φορές: πρώτα στην Αρχαία Ελλάδα και έπειτα στη Δυτική Ευρώπη. Μόνο σε αυτές τις δυο κοινωνίες παρατηρεί κανείς τη γέννηση και την αναγέννηση της δημοκρατικής πολιτικής δραστηριότητας ως μια αμφισβήτηση των εγκαθιδρυμένων θεσμών υπό την αιγίδα του ερωτήματος «Τι είναι δίκαιο» και της φιλοσοφίας ως μία αμφισβήτηση των κληρονομημένων σημασιών υπό την αιγίδα του ερωτήματος «Τι είναι αλήθεια», και εν τέλει και ιδιαιτέρως τη σύζευξη και την αμοιβαία γονιμοποίηση των δύο αυτών δραστηριοτήτων, ακόμη και αν σχεδόν πάντα παρέμεινε έμμεση. Είναι σε αυτές τις δύο κοινωνίες, που το πρόταγμα της ατομικής και συλλογικής αυτονομίας γεννήθηκε, το ένα αδιανόητο χωρίς το άλλο.

Συνέχεια

Η Δυτική Ταυτότητα σε Κρίση …


Κώστας Σαββόπουλος*

Τα τελευταία 3 χρόνια, η πλειοψηφία των χωρών που αποτελούν την «πολιτισμένη» Δύση, έχουν αρχίσει να δείχνουν συμπτώματα μιας βίαιης διαστολής, μιας ολοένα και αυξανόμενης απόστασης από αυτό που θέλουν οι κοινωνίες και κυρίως από αυτό που μπορούν να αντέξουν οι κοινωνίες.

Όλο και περισσότεροι μηχανισμοί πειθάρχησης και αποκλεισμού, μηχανισμοί που θυμίζουν έντονα δυστοπία έχουν αρχίσει να κινητοποιούνται. Στην Ευρώπη πλέον υπάρχουν 12-13 συνοριακοί φράχτες σχεδιασμένοι για να κρατούν τους «ανεπιθύμητους» έξω. Μηχανισμοί ελέγχου στο εσωτερικό, όπως η εισαγωγή των βιομετρικών από το 2016 που επιτρέπουν στα κράτη της Ε.Ε. και τον Ο.Η.Ε. να γνωρίζουν που βρίσκονται οι πρόσφυγες ανά πάσα στιγμή, αστυνομικοί που θυμίζουν περισσότερο μισθοφόρους ή στρατό κατοχής παρά ο,τιδήποτε άλλο, αναδυόμενες εθνικιστικές τάσεις είτε με μορφή κομμάτων είτε με μορφή μετώπων, είναι μερικά από τα νέα φαινόμενα που έχουν εμφανιστεί αυτή την περίοδο.

Φαινόμενα που, εκ πρώτης όψεως, μπορεί να φαίνονται ασύνδετα, στην πραγματικότητα συνδέονται με το νήμα αυτού που πολλά χρόνια αποκαλούσαμε σύγχρονο ολοκληρωτισμό. Τα δυτικά καθεστώτα δηλαδή έχουν ξεκινήσει να επιστρατεύουν όλα τα μέσα τους αλλά και να καλούν στη θέσπιση νέων μέτρων γιατί έχουν αρχίσει σιγά σιγά να συνειδητοποιούν πως ο μόνος τρόπος για να γίνουν δεκτές οι οικονομικές και πολιτικές αλλαγές που πρέπει να κάνουν για να συντηρηθεί ο νεοφιλελευθερισμός είναι η ωμή επιβολή.

Η λήψη νέων κατασταλτικών και ποινικών μέτρων που αναφέρθηκαν είναι κάτι που βρίσκεται σε έξαρση. Στη Γερμανία αρχικά είχαμε το αίτημα από κάποια κομμάτια του Γερμανικού Κοινοβουλίου για δημιουργία μιας πανευρωπαϊκής τράπεζας δεδομένων για αναρχικούς και αριστερούς στο πλαίσιο μιας αντι-κινηματικής υστερίας που ακολούθησε τις μεγάλες διαδηλώσεις στο Αμβούργο. Στο ίδιο πλαίσιο είχαμε και πρόσφατα την απαγόρευση του γερμανικού Indymedia. Ένα αρκετά παράδοξο μέτρο που δεν έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε στις χώρες της Δύσης. Να θυμίσουμε πως όταν ο Ερντογάν, το 2014, απαγόρευσε την είσοδο στις ιστοσελίδες Youtube και Twitter , πολλοί Ευρωπαίοι αρχηγοί αλλά και πολλά ΜΜΕ ευρωπαϊκής εμβέλειας έσπευσαν να τον χαρακτηρίσουν ως δικτάτορα και παρανοϊκό.

Συνέχεια

Ο Τζον Μέιναρντ Κέινς, οι κλασικοί και το ζήτημα της ανεργίας…


Γράφει ο Θανάσης Μπαντές

Το βιβλίο του Κέινς «Η Γενική Θεωρία της Απασχόλησης, του Τόκου και του Χρήματος», πιο γνωστό ως «Γενική Θεωρία», αναμφίβολα αποτέλεσε σταθμό στην πορεία της οικονομικής σκέψης. Η πρωτοπορία των απόψεων ανέτρεψαν τα δεδομένα της εποχής – το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1936 – υποδεικνύοντας ένα οικονομικό μοντέλο, που, χωρίς να αναιρεί τις καπιταλιστικές αρχές της παραγωγής και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, φέρνει στο προσκήνιο το ρόλο του κράτους ως ρυθμιστικό κι εξισορροπητικό παράγοντα στο οικονομικό γίγνεσθαι. Κι επειδή η διαμόρφωση των οικονομικών σχέσεων καταδεικνύουν σε μεγάλο βαθμό (αν όχι σε απόλυτο) και το πρόσωπο της κοινωνίας, δε θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε ότι ο κεϊνσιανισμός δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά και κοινωνική πρόταση. Εξάλλου, ακόμη και σήμερα, ο όρος «κεϊνσιανό μοντέλο» είναι αδύνατο να αποκοπεί από την κοινωνική του διάσταση.

Ο Κέινς από την αρχή ασκεί δριμύτατη κριτική στις απόψεις της κλασικής οικονομικής σχετικά με την απασχόληση. Καταγγέλλει ότι οι εκπρόσωποι της κλασικής σχολής παρασυρόμενοι από το Ρικάρντο και διαστρεβλώνοντάς τη θεωρία του επικαλούνται τις ρικαρντιανές απόψεις, που δεν αφορούν το εθνικό εισόδημα αλλά τη διανομή του, ακόμη κι όταν ερευνούν τα αίτια του πλούτου σε εθνικό επίπεδο: «Ο Ricardo απαρνείται ρητά κάθε ενδιαφέρον για το μέγεθος του εθνικού εισοδήματος, σε αντίθεση με το ενδιαφέρον του για τη διανομή του. Ως προς αυτό αξιολογούσε ορθά το χαρακτήρα της θεωρίας του. Οι διάδοχοί του, όμως, λιγότερο οξυδερκείς, χρησιμοποίησαν την κλασική θεωρία σε συζητήσεις σχετικές με τα αίτια του πλούτου». (σελ. 55).

Ο Τζων Μέυναρντ Κέυνς, πρώτος βαρώνος Κέυνς του Τίλτον (John Maynard Keynes, 5 Ιουνίου 1883 – 21 Απριλίου 1946) ήταν Άγγλος οικονομολόγος, μαθηματικός, καθηγητής πανεπιστημίου, συγγραφέας και ανώτατος κρατικός υπάλληλος. Εξώφυλλο του περιοδικού TIME

Ο Τζων Μέυναρντ Κέυνς, πρώτος βαρώνος Κέυνς του Τίλτον (John Maynard Keynes, 5 Ιουνίου 1883 – 21 Απριλίου 1946) ήταν Άγγλος οικονομολόγος, μαθηματικός, καθηγητής πανεπιστημίου, συγγραφέας και ανώτατος κρατικός υπάλληλος. Εξώφυλλο του περιοδικού TIME

Συνέχεια