Ο Γκυστάβ Λε Μπον και οι ομαδικές παραισθήσεις …


Γράφει ο Δημήτρης Τζήκας

The Hallucinogenic Toreador, c.1970 By: Salvador Dalí

The Hallucinogenic Toreador, c.1970
By: Salvador Dalí

Στα λεξικά, ως παραίσθηση ορίζεται η αισθητηριακή αντίληψη που συνίσταται σε εσφαλμένη ερμηνεία του εξωτερικού ερεθίσματος που την προκαλεί, με αποτέλεσμα να αντιλαμβάνεται κάποιος τα πράγματα διαφορετικά από ό,τι είναι στην πραγματικότητα· μια τέτοια σφαλερή αντίληψη πιθανό να οφείλεται σε ψυχικές ασθένειες, στο φόβο ή την υπερβολική ευαισθησία, ακόμα και  σε διάφορες ουσίες ή φάρμακα.

Η ψευδαίσθηση παρουσιάζεται κάπως διαφορετικά: λέγεται το φαινόμενο κατά το οποίο, χωρίς να υπάρχει εξωτερικό ερέθισμα, σχηματίζεται στη συνείδησή μας μια μνημονική ή φανταστική παράσταση, μια εικόνα, με τόση σαφήνεια και ζωηρότητα, ώστε να την αντιλαμβανόμαστε και να τη θεωρούμε πραγματική·  Η ψευδαίσθηση είναι λοιπόν η αντίληψη πράγματος ή γεγονότος το οποίο δεν υπάρχει, η αντίληψη χωρίς να προηγηθεί σαφής και διακριτός  εξωτερικός ερεθισμός.

Ο Γάλλος ψυχολόγος χρησιμοποιεί τον όρο ομαδική παραίσθηση και  παραμόρφωση, καθώς ασχολείται κυρίως με την ψυχολογία της μάζας.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του, ο μηχανισμός αυτών των ομαδικών παραισθήσεων, τις οποίες συναντούμε τόσο συχνά, έχει σχέση με τον τρόπο που αντιλαμβάνονται τα πράγματα όσοι εντάσσονται, έστω για λίγο, σε μια μάζα ανθρώπων. Από τη στιγμή που βρίσκονται στη μάζα, γράφει, ο αδαής και ο σοφός γίνονται το ίδιο ανίκανοι για παρατήρηση.

«Η Όμορφη Όρνιθα»

Τα παραδείγματα που χρησιμοποιεί για να στηρίξει τους συλλογισμούς του φέρουν όλους τους κλασικούς χαρακτήρες της γνησιότητας, αφού πρόκειται για φαινόμενα που τα μαρτύρησαν πάρα πολλοί και διαφορετικοί άνθρωποι: χιλιάδες Χριστιανοί στρατιώτες είδαν τον Άγιο Γεώργιο να καλπάζει ξιφήρης πάνω στα τείχη της Ιερουσαλήμ· ολόκληρο το πλήρωμα, με σώας τας φρένας, μαζί με τον καπετάνιο  του πλοίου «Η Όμορφη Όρνιθα» αντίκρυσαν ολοκάθαρα μια σχεδία με ναυαγούς να επιπλέει αβοήθητη στο ανοιχτό πέλαγος· οι γείτονες, ο κουνιάδος, ο δάσκαλος του σχολείου και η μητέρα κάνουν λάθος όταν καλούνται να αναγνωρίσουν το πτώμα ενός παιδιού που βρέθηκε νεκρό.

Αν τα προηγούμενα αφορούσαν αγράμματους ναύτες, εύπιστες μητέρες και παιδιά με τάση στο ψέμα, την μυθοπλασία και την υπερβολή, η περίπτωση των διακεκριμένων επιστημόνων που συγκέντρωσε ο ψυχολόγος  Μ. Davy θέτει ερωτήματα άλλου τύπου. Το “πείραμα”, ας το πούμε έτσι, εξελίχθηκε ως εξής:

Συνέχεια