2001 – 2016: 15 χρόνια πολέμου, η γεωπολιτική διάσταση …


Ορισμένες απ’ τις γεωπολιτικές συνέπειες του 4ου παγκόσμιου πολέμου τις ζούμε, ακόμα κι εδώ, διαρκώς. Άλλες είναι μπροστά μας. Για να θυμηθούμε μια κουβέντα των Καταστασιακών ζούμε μ’ έναν τρόπο που μας διαφεύγει. Η απώθηση λειτουργεί τέλεια, όπως και η απορρόφηση απ’ την μικρο-καθημερινότητα· που είναι πράγματι ζόρικη για πολλούς / πολλές, όμως αυτά τα ζόρια δεν είναι καθόλου άσχετα τόσο με την παγκόσμια κρίση / αναδιάρθρωση (και τις τοπικές παραλλαγές της) όσο και με τον εξελισσόμενο παγκόσμιο πόλεμο.
Ακόμα, λοιπόν, κι αν αποδειχθεί μάταιο, οφείλουμε σαν αυτόνομοι εργάτες να δείξουμε και αυτές τις πλευρές της “μεγάλης εικόνας” (αυτής που διαφεύγει ή απωθείται) της εξελισσόμενης ενδοκαπιταλιστικής σύγκρουσης. Δεν είναι ευχάριστο. Είναι απόλυτα απαραίτητο! Αρχίζοντας, έχει σημασία, με μια ιστορική αναδρομή.

αφγανιστάν: ο εύκολος κρίκος

Το αφγανιστάν θα ήταν παντελώς αδιάφορο στους δυτικούς, ακόμα και μετά την πρώτη πράξη του “μεγάλου αντιτρομοκρατικού πολέμου” της Ουάσιγκτον και των συμμάχων της, μετά την 11η/9ου και την επίθεση / εισβολή στις 7 Οκτώβρη του 2001, αν δεν συνέβαινε χιλιάδες αφγανοί να διαφύγουν τα επόμενα χρόνια απ’ την κόλαση των υψιπέδων του Ινδοκούς, φτάνοντας ως την Ευρώπη. Αλλά το αφγανιστάν δεν είναι μια “απαίσια περιοχή που εξάγει ασιάτες”. Είναι μια σημαντική γέφυρα απ’ τον 3ο στον 4ο παγκόσμιο πόλεμο.

Ως τα τέλη του 1977, και για αιώνες, το αφγανιστάν κυβερνούνταν από βασιλιά / σατράπη. Ήταν ένα φεουδαρχικό, εξαιρετικά συντηρητικό καθεστώς, “φιλικό” προς τη Δύση· αν και ως εκείνη την περίοδο το αφγανιστάν δεν φαινόταν να έχει σπουδαία σημασία για τα δυτικά συμφέροντα, εκτός απ’ το γεγονός ότι η αφγανική μοναρχία ήταν αντι-σοβιετική.
Τον Απρίλη του 1978 έγινε μια λαϊκή επανάσταση στο αφγανιστάν, με επικεφαλής τον σοσιαλιστή Nor Mohammed Taraki· σαν αυτές που είχαν γίνει ήδη σε πολλές χώρες του “τρίτου κόσμου”. Οι επαναστάτες καθάρισαν τον βασιλιά Mohammed Daoud, και έβαλαν σε εφαρμογή ένα τολμηρό εκσυγχρονιστικό / σοσιαλιστικό σχέδιο. Κατ’ αρχήν έγινε αγροτική μεταρρύθμιση / αναδασμός, και μοιράστηκε η γη στους πάμφτωχους αφγανούς πληβείους, που ως τότε δούλευαν σα κολλίγοι στα φέουδα του βασιλιά και της αφγανικής “αριστοκρατίας”. Ο Taraki έγινε πρόεδρος, και η σοσιαλιστική κυβέρνηση του Hafizullah Amin έφτιαξε σχολεία θηλέων (η εκπαίδευση των κοριτσιών απαγορευόταν απ’ την μοναρχία), άνοιξε τα πανεπιστήμια στα παιδιά των φτωχών, και δημιούργησε ένα σύστημα δωρεάν δημόσιας υγείας.
Όταν έπιασαν δουλειά οι λακέδες του παλατιού, με εμπρησμούς σχολείων θηλέων και πανεπιστημίων, οι αφγανοί ριζοσπάστες θεώρησαν ότι πρόκειται για δουλειά (και) της cia. Οι τρομοκράτες (και παρακαλούμε να κρατήσετε την λέξη…) δεν ήταν εύκολο να αντιμετωπιστούν. Τότε η κυβέρνηση της Καμπούλ ζήτησε την βοήθεια της γειτονικής σοβιετικής ένωσης, και ειδικά του στρατού της. Ο Μπρέζνιεφ αρνήθηκε.

Στα τέλη του 1978 αξιωματούχοι της cia συναντήθηκαν μυστικά με αφγανούς μοναρχικούς “πολέμαρχους”, με σκοπό την καλύτερη προετοιμασία και εκδήλωση ενός πραξικοπήματος ανατροπής της κυβέρνησης. Εκ των πραγμάτων αποδείχθηκε ότι η κυβέρνηση είχε τις απαραίτητες πληροφορίες γι’ αυτό το σχέδιο. Έτσι, τον Φλεβάρη του 1979, ο “παρακρατικός” ένοπλος βραχίονας του κινήματος που είχε ρίξει τον Daoud εξετέλεσε τον πρεσβευτή των ηπα στην Καμπούλ Adolph “Spike” Dubs. [1
] Απαντώντας με την βεβαιότητα ότι η παλινόρθωση του παλατιού στο αγροτικό αφγανιστάν θα ήταν περίπατος, λίγους μήνες αργότερα, στις 3 Ιούλη 1979, ο αμερικάνος πρόεδρος Carter υπέγραψε την πρώτη οδηγία “εθνικής ασφάλειας” που νομιμοποιούσε την “μυστική” παροχή βοήθειας στους αφγανούς ένοπλους κατά της κυβέρνησης. Ο τότε σύμβουλός του για θέματα “εθνικής ασφάλειας” Zbigniew Brzezinski φέρεται να σχολίασε τότε ότι κατά την γνώμη του η αμερικανική βοήθεια στους αφγανούς πολέμαρχους θα ανάγκαζε τους σοβιετικούς να εισβάλουν στο αφγανιστάν.
Χρειάζεται μια παρένθεση εδώ.

1987, ΑφγανιστάνΦωτογραφία του 1987, σε στρατόπεδο εκπαίδευσης των αφγανών μουτζαχεντίν, στο βόρειο πακιστάν. Από αριστερά προς τα δεξιά, στην μπροστική σειρά: ο στρατηγός Hamid Gul, επικεφαλής των πακιστανικών μυστικών υπηρεσιών· ο Willian Webster, διευθυντής της cia· ο Clair George, επικεφαλής του υπεύθυνου κλιμακίου της cia για τις επιχειρήσεις στο αφγανιστάν· ένας απ’ τους αξιωματικούς των μουτζαχεντίν· και ο Milt Bearden, ανώτερος αξιωματικός της cia.

Οπολωνικής καταγωγής Zbigniew Brzezinski έγινε γνωστός ευρύτερα απ’ το βιβλίο του η Μεγάλη Σκακιέρα, που εκδόθηκε το 1998. Αλλά ο Brzezinski δεν είναι ένας απλός “θεωρητικός” της αμερικανικής ιμπεριαλιστικής γεωπολιτικής. Το αντίθετο. Ήδη απ’ τα μέσα της δεκαετίας του ‘70, σα “σύμβουλος εθνικής ασφαλείας” ενός άχρωμου δημοκρατικού προέδρου (του Carter) που, επιπλέον, ήταν άσχετος με τα θέματα της διεθνούς πολιτικής, υπήρξε καθοριστικός για τις ιμπεριαλιστικές τακτικές των ηπα. Τόσο στην ευρώπη όσο και στην ασία. Έτσι ώστε το βιβλίο του 1998 πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν το απόσταγμα των πρακτικών του και όχι, μόνο, σαν συμβουλές – για – το μέλλον.
Για τον Brzezinski η “ευρασία” ήταν ένας ενιαίος γεωγραφικός και γεωπολιτικός χώρος που αν ξέφευγε απ’ τον αμερικανικό έλεγχο θα έφερνε το τέλος της παγκόσμιας ηγεμονίας των ηπα. Σαν βαθιά “αντι-σοβιετικός” (η πολωνική του καταγωγή έπαιξε οπωσδήποτε ρόλο) αυτό που θεωρούσε απαραίτητο ήταν η περικύκλωση της τότε εσσδ, και όχι απλά η ανάσχεσή της στην ευρώπη. Δική του πρωτοβουλία ήταν η περιβόητη Trilateral Commision, που έγινε διάσημη την δεκαετία του ‘70, φέρνοντας μαζί πολιτικούς και επιχειρηματίες απ’ τις ηπα, την δυτική ευρώπη και την ιαπωνία, σε μια προσπάθεια να αντιμετωπιστεί όχι μόνο ο “σοβιετικός κίνδυνος” αλλά και η παγκόσμια εργατική και κοινωνική έκρηξη απ’ τη δεκαετία του ‘60 και μετά. Έπαιξε, επίσης, σημαντικό ρόλο στη σταθεροποίηση της επαναπροσέγγισης του Πεκίνου και της Ουάσιγκτον, εναντίον της Μόσχας, στα ‘70s.

Τον Ιούλη του 1978, όταν ο Carter υπέγραφε την μυστική υποστήριξη της cia προς τους “μουτζαχεντίν” του αφγανιστάν, η Ουάσιγκτον είχε μόλις βγει από έναν χαμένο πόλεμο (στο βιετνάμ – επίσημο τέλος τον Απρίλη του 1975). Ήταν μια ήττα που τσαλάκωνε σοβαρά τις παγκόσμιες ηγεμονικές δυνατότητές της, και οπωσδήποτε το image της. Επιπλέον είχε ήδη ξεσπάσει ένα μαχητικό και ανθεκτικό κίνημα κατά του σάχη (“βασιλιά”) Pahlavi στο ιράν. Δεν είχε γίνει η ανατροπή του ακόμα· αλλά ο άνθρωπος της Anglo Iranian Oil στην Τεχεράνη στριμωχνόταν όλο και περισσότερο.
Τι ήθελε, λοιπόν, ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός γενικά και ο Brzezinski με την cia ειδικά στο ορεινό Ινδοκούς, στο αφγανιστάν, το 1978; Μια ματιά στον χάρτη δείχνει τα βασικά: ήθελαν έναν undercover πόλεμο, αυτό που αργότερα γενικεύτηκε με το όνομα proxy war, εναντίον της Μόσχας. Έναν πόλεμο που θα τον έκαναν με την φυσική έννοια “άλλοι”. Αν νικούσαν θα ήταν νίκη της Ουάσιγκτον. Αν έχαναν η Ουάσιγκτον δεν θα χρεωνόταν άλλη μια καθαρή ήττα. (Επιπλέον το αφγανιστάν έχει σύνορα με το ιράν).

Χρειάζεται μια υπόδειξη εδώ. Μέχρι εκείνη την στιγμή η γενική ιμπεριαλιστική τακτική των ηπα ήταν η (και στρατιωτική) υποστήριξη φιλικών κρατών / καθεστώτων ανά την υφήλιο. Την μέθοδο της υποστηρίξης επαναστατικών κινημάτων, δηλαδή “μη κρατικών παικτών” την χρησιμοποιούσε βασικά η Μόσχα και οι σύμμαχοί της.
Δεν συνέβαινε το ίδιο στο “χώρο ευθύνης” του νατο. Εκεί, με το σχέδιο stay behind η Ουάσιγκτον (και φράξιες των υπόλοιπων κρατών / μελών) εξόπλιζαν, εκπαίδευαν και σε ορισμένες περιπτώσεις “έριχναν στη μάχη” όχι επίσημα αναγνωρισμένους κρατικούς παίκτες. Φασιστικές συμμορίες με την καθοδήγηση μελών των μυστικών υπηρεσιών. Αυτή η “μάχη” είχε, φυσικά, την μορφή της “τρομοκρατίας” και όχι ανοικτού εμφύλιου· εφόσον τα κράτη έμεναν πιστά στις νατοϊκές δεσμεύσεις τους.
Συνεπώς, το 1978, στο αφγανιστάν, μέσα απ’ την υποστήριξη των “μουτζαχεντίν”, γίνεται για πρώτη φορά η “μεταφορά μεθοδολογίας” αλλά και η αναβάθμισή της, απ’ τη νατοϊκή επιχείρηση stay behind και την μαύρη “τρομοκρατία”, σε ένα καινούργιο μοντέλο για χρήση σε εκτός νατο περιοχές του κόσμου. [2] Η περίπτωση του αφγανιστάν γίνεται η πρώτη ενός είδους stay in front. Εκείνη την χρονική στιγμή δεν φαινόταν πόσο μακρυά θα μπορούσε να πάει αυτή η καινούργια μέθοδος. Πήγε…

Πίσω στην Καμπούλ. Ο αφγανός πρωθυπουργός έκανε τον Tabizullah Amin υπουργό αγροτικής μεταρρύθμισης. Αποδείχθηκε ότι επρόκειτο για πράκτορα της cia: εξαπόλυσε μια τόσο σκληρή “επιχείρηση εκκαθάρισης των αντιφρονούντων” ώστε τόσο εντός όσο, κυρίως, εκτός αφγανιστάν διάφοροι άρχισαν να στρέφονται κατά του αφγανικού καθεστώτος.
Ο Taraki πήγε στην Μόσχα για να συνδιαμορφώσει έναν τρόπο απαλλαγής απ’ τον υπουργό γεωργίας Amin. Την μέρα της επιστροφής του στην Καμπούλ, ο Amin “έδεσε” τον Taraki, τον “καθάρισε”, και ανέλαβε την εξουσία. Λίγες βδομάδες μετά οι υποστηριζόμενοι απ’ την cia αντάρτες δολοφόνησαν δεκάδες κρατικούς υπαλλήλους στη Herat. Η Μόσχα έκρινε ότι δεν είχε την πολυτέλεια να κοιτάει απ’ έξω. Τον Δεκέμβρη του 1979 τα σοβιετικά τανκς εισέβαλλαν στο αφγανιστάν, ενώ κομμάντο της kgb επιτέθηκαν κατευθείαν στο προεδρικό μέγαρο στην Καμπούλ, σκότωσαν τον Tabizullah Amin, και έχρισαν πρόεδρο τον Babrak Karmal. Η ελπίδα του Brzezinski (για σοβιετική εισβολή και μετατροπή του αφγανιστάν σε “σοβιετικό βιετνάμ”) είχε αρχίσει να παίρνει σάρκα και οστά.
Κάτω από ποιες ιδεολογικές σημαίες θα γινόταν, όμως, ο πόλεμος κατά των σοβιετικών στο αφγανιστάν; Για ύπαρξη κάποιας φιλελεύθερης μεσαίας τάξης ούτε λόγος. Οι δυτικής προέλευσης “σημαίες της ελευθερίας” ήταν αδύνατο να ανεμίσουν στο ημιφεουδαρχικό ακόμα αφγανιστάν, εναντίον του “σοβιετικού ολοκληρωτισμού”. Χρειαζόταν κάτι άλλο.
Εδώ χρειάζεται μια δεύτερη παρένθεση.

Ηεπιθετική πολιτικοποίηση του ισλαμικού συντηρητισμού δεν είναι προϊόν (ούτε, άλλωστε, απόδειξη) κάποιας θρησκευτικής κατωτερότητας. Όλα έγιναν με κρατικούς και ιδεολογικούς υπολογισμούς, απ’ τα τέλη της δεκαετίας του ‘60: μπροστά στην αυξανόμενη αριστερή ριζοσπαστικοποίηση των πληβείων (αλλά και των “φωτισμένων” μεσοστρωμάτων – στο βαθμό που υπήρχαν τέτοια) σε πολύ μεγάλο αριθμό κοινωνιών στον λεγόμενο “τρίτο κόσμο”, μια ριζοσπαστικοποίηση που συχνά έφτανε στο σημείο ένοπλων επαναστάσεων και ανατροπών διάφορων τυρρανικών (και φιλοδυτικών) καθεστώτων, χρειαζόταν επειγόντως και ένα ιδεολογικό αντίδοτο. Κι αυτό δεν ήταν άλλο απ’ την θρησκεία, που καθοδηγούσε τον όποιον πληβειακό συντηρητισμό. Σε μια πολύ μεγάλη ζώνη του κόσμου, στην αφρική και στη νότια και ανατολική ασία, το ισλάμ ήταν έτσι κι αλλιώς η μακράν μαζικότερη θρησκεία. Εκείνο που χρειαζόταν, λοιπόν, προκειμένου να ανακοπεί η εμπέδωση της σοσιαλιστικής (ή και κομμουνιστικής) ιδεολογίας, ήταν η “ριζοσπαστικοποίηση” του θρησκευτικού, ισλαμικού συντηρητισμού.

Οι πολιτικές διαδρομές των μουσουλμανικών κοινωνιών ειδικά μετά τον β παγκόσμιο, μέσα απ’ τα αντιαποικιακά κινήματα και μετά απ’ αυτά, είναι άγνωστες στον χριστιανικό πρώτο κόσμο· κι όχι κατά λάθος. Όπως συμβαίνει πάντα και παντού, οι μαζικές θρησκευτικές πεποιθήσεις δεν είναι ούτε ομοιόμορφες ούτε σταθερές όταν “συμβαίνουν πολλά άλλα” στην καθημερινή ζωή των “πιστών”. Εκείνοι οι ιταλοί επαναστάτες των δεκαετιών του ‘60 που σημείωναν την μεταστροφή πολλών πιστών του καθολικισμού σε ριζοσπάστες της (τότε) νέας αριστεράς ήταν έντιμοι: η εργατική θέση και ο ταξικός ανταγωνισμός (έχει αποδειχθεί ξανά και ξανά ότι) μπορούν να επανακαθορίσουν τις συνειδήσεις ακόμα και των “πιστών” της μιας ή της άλλης θρησκείας.
Τέτοια είναι η περίπτωση και του ισλάμ· στις δεκαετίες του ‘50, του ‘60, του ‘70. Η αντι-αποικιακή πολιτική δράση· τα αιτήματα της ισότητας και της κοινωνικής πρόνοιας· και φυσικά η κοινωνική θέση και οι κοινωνικές εμπειρίες προσδιόρισαν σ’ εκείνο το χρονικό διάστημα την ισχυρή επιρροή των κοσμικών σοσιαλιστικών ή/και κομμουνιστικών ιδεών πάνω στους “πιστούς”. Όχι μόνο στη βάση, αλλά και μεταξύ των διανοούμενων του μουσουλμανισμού. Προσωπικότητες σαν τον Ali Shari’ati και τον Mohammed Baqir as-Sadr (στο ιράν) ή τον Mustafa as-Sibai (στη συρία)· μια φράξια του al-Azhar (στην αίγυπτο) και άλλοι, διακήρυσσαν τα σοσιαλιστικά και εξισωτικά στοιχεία του ισλάμ.
Θα έλεγε κανείς ότι προσπαθούσαν να διασώσουν την θρησκεία σε μια εποχή που ο κοσμικός σοσιαλισμός ή/και κομμουνισμός κέρδιζαν τις καρδιές και τα μυαλά της νεολαίας. Αυτό είναι σωστό. Έστω, όμως, και μ’ αυτόν τον αντεστραμμένο τρόπο, αξίζει να ξέρουμε πως μέχρι τα ‘70s τόσο οι ερμηνείες (της θρησκευτικής αλήθειας) όσο και οι πρακτικές στον μουσουλμανικό κόσμο δεν ήταν καθόλου ομογενοποιημένες. Μάλλον το αντίθετο.

Απ’ την αντίθετη μεριά οι συντηρητικές πλευρές του ισλάμ και οι ακόλουθοί τους ήταν το βασικότερο εργαλείο για διάφορα τριτοκοσμικά καθεστώτα εναντίον των απειλών και των αμφισβητήσεων εναντίον τους. Είτε επειδή η δυτική φιλελεύθερη παράδοση ήταν άγνωστη, είτε επειδή οι ταξικοί εκφραστές της (οι αστοί με την δυτική έννοια) ήταν ανύπαρκτοι, απέναντι στην σοσιαλιστική και σοσιαλίζουσα πλημμυρίδα δεν χωρούσαν ιδέες περί “ελεύθερης αγοράς” και “ατομικής αυτοπραγμάτωσης”. Αυτά είναι δυτικές πολυτέλειες. Το διαθέσιμο σε ποσότητα και ποιότητα ήταν ο θρησκευτικός συντηρητισμός. Συνήθως αυτός ο συντηρητισμός εκφραζόταν σαν ταύτιση με το καθεστώς και υπακοή στους άρχοντες. Στο βαθμό, όμως, που το καθεστώς ανατρεπόταν, ο θρησκευτικός συντηρητισμός θα έπρεπε να γίνει πιο μαχητικός, πιο επιθετικός, πιο πολεμικός. Αυτό που νωρίτερα ονομάσαμε επιθετική πολιτικοποίηση του ισλαμικού συντηρητισμού γεννήθηκε και ενισχύθηκε σαν καθεστωτική ανάγκη· εκεί, στα ‘70s ή λίγο αργότερα. Ανάλογα με το μέρος, την ένταση του ταξικού ανταγωνισμού, την πολιτική και ιδεολογική ιστορία· και την γεωπολιτική σημασία του. Που σημαίνει όχι μόνο τα τοπικά αλλά και τα διεθνή συμφέροντα.

Ξανά πίσω στην Καμπούλ. Όταν, μετά την εισβολή του σοβιετικού στρατού στο αφγανιστάν, η cia και ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός δεν μπορούσαν να περιοριστούν στην μυστική υποστήριξη τρομοκρατικών ενεργειών αλλά χρειάζονταν αντάρτες σε ποσότητα, κατέφυγαν για στρατολόγηση στην επαρχία του Peshawar. Στα σύνορα με το πακιστάν το Peshawar ήταν βάση πρακτόρων των πακιστανικών μυστικών υπηρεσιών, που ήξεραν πρόσωπα και πράγματα· επιπλέον την γλώσσα. Οι αμερικάνοι βρήκαν εκεί αυτό που έψαχναν: την φιλομοναρχική, σκληρά συντηρητική και θρησκόληπτη οργάνωση Hezbi-i Isbmi, που είχε εκπαιδευτεί απ’ τον πακιστανικό στρατό. Ο αρχηγός της ήταν ο διαβόητος Gulbuddin Hekmatyar, ένας φανατικός που στις αρχές των ‘70s συμβούλευε τους οπαδούς του να ρίχνουν βιτριόλι στα πρόσωπα των αφγανών γυναικών που δεν φορούσαν μπούρκα. Ήταν η σωστή οργάνωση και ο σωστός αρχηγός: το 1972 είχαν σφάξει εκατοντάδες αριστερούς φοιτητές στην Καμπούλ. Ήταν ακόμα πιο σωστοί: την χρηματοδότησή τους την εξασφάλιζαν μέσω της καλλιέργειας οπιοφόρου παπαρούνας στις συνοριακές περιοχές με το πακιστάν που είχαν στον έλεγχό τους, υπό την προστασία των πακιστανικών μυστικών υπηρεσιών.

Δεν ήταν, όμως, μόνο οι αμερικανικές και οι πακιστανικές μυστικές υπηρεσίες στο κόλπο του proxy war στο αφγανιστάν. Ήταν και οι πετρο-μοναρχίες του κόλπου· κυρίως η σαουδική αραβία. Γιατί; Είναι προφανές το γιατί. Αφενός ο σκληροπυρηνικός θρησκευτικός συντηρητισμός ήταν η δική τους κρατική ιδεολογία. Αφετέρου θα έπρεπε (και θα ήθελαν) να είναι χρήσιμοι στον μεγάλο σύμμαχο, στην Ουάσιγκτον: τον Γενάρη του 1980, 34 απ’ τα 57 μέλη του “οργανισμού ισλαμικής συνεργασίας” υπέγραψαν κοινή απόφαση που απαιτούσε την άμεση και χωρίς όρους αποχώρηση των σοβιετικών απ’ το αφγανιστάν.  Αυτό ήταν η “ανάληψη της πολιτικής ευθύνης” για την μαζική χρηματοδότηση των μουτζαχεντίν – της – απελευθέρωσης.
Μια σύντομη, τρίτη παρένθεση. Ο “οργανισμός ισλαμικής συνεργασίας” φτιάχτηκε σε δύο δόσεις, το 1969 και το 1972. Ο δηλωμένος σκοπός του ήταν “να εκφράσει την συλλογική φωνή του μουσουλμανικού κόσμου και να προστατέψει τα συμφέροντά του”. Από πρώτη ματιά ήταν μια ακόμα περιφερειακή κρατική συμμαχία / φράξια μέσα στον οηε. Αν, επιπλέον, δει κανείς τα κράτη / μέλη του και την πολιτική τους κατάσταση τότε, θα διαπιστώσει ένα (μάλλον) αναμενόμενο ανακάτεμα διαφορετικών προσανατολισμών. Απ’ την μια η μετααποικιακή (και ακόμα, τότε, θεωρούμενη σοσιαλιστική) αλγερία, η λιβύη, η συρία και το ιράκ του Μπα’αθ· απ’ την άλλη το πακιστάν, η σαουδική αραβία, το κουβέιτ και το μπαχρέιν. Αν το ενοποιητικό στοιχείο όλων αυτών ήταν η θρησκεία, τότε…
Το γεγονός ότι το ψήφισμα / απόφαση του Γενάρη του 1980, κατά της σοβιετικής εισβολής στο αφγανιστάν, υπογράφτηκε από 34 εκ των 57 μελών, δείχνει ότι την συγκεκριμένη ιστορική στιγμή η θρησκεία δεν ήταν ενοποιητικός παράγοντας του “μουσουλμανικού κόσμου” απέναντι σε σοβαρά ζητήματα γεωπολιτικής. Δείχνει, όμως, κι αυτό: υπήρχαν αρκετά (και πλούσια) κράτη για να σπονσονάρουν τον επιθετικό ισλαμικό θρησκευτικό συντηρητισμό, σαν εργαλείο της τότε παγκόσμιας ενδοκαπιταλιστικής σύγκρουσης, στο πλευρό των ηπα.

Ήδη, λοιπόν, στα ‘80s, βρέθηκαν συγκεντρωμένα στο αφγανιστάν, στην τελευταία μάχη του 3ου παγκόσμιου πολέμου, όλα τα συστατικά που θα γίνονταν βασικά εργαλεία στα 15 ως τώρα χρόνια της “αντιτρομοκρατικής” φάσης του 4ου: σκληροπυρηνικοί, ακραία συντηρητικοί στρατιώτες· μυστικές υπηρεσίες (στην προκειμένη περίπτωση των ηπα, του πακιστάν και της σαουδικής αραβίας)· “πολέμαρχοι” / επιχειρηματίες· παραγωγή οπίου… Τίποτα απ’ αυτά, στις βασικές του εκδηλώσεις, δεν ήταν κρυφό πια. Οι “μουτζαχεντίν” έγιναν ήρωες στη δυτική δημαγωγία, ένα είδος “ινδιάνων” που πολεμάει για υψηλά ιδανικά.
Παρότι ο σοβιετικός στρατός συμπεριφέρθηκε όσο πιο πειστικά μπορούσε σαν στρατός κατοχής (βομβαρδίζοντας οτιδήποτε θεωρούσε εστία των μουτζαχεντίν) δεν κατάφερε ποτέ να ελέγξει έστω το μεγαλύτερο μέρος της αφγανικής επικράτειας. Αντίθετα οι αντάρτες, εξοπλισμένοι με ό,τι καλύτερο μπορούσε να τους προσφέρει το αμερικανικό οπλοστάσιο, πληρωμένοι καλά απ’ τις πετρομοναρχίες του κόλπου, και ενισχυόμενοι διαρκώς από εθελοντές (εντός ή εκτός εισαγωγικών) απ’ τα συντηρητικά διαθέσιμα πολλών μουσουλμανικών κοινωνιών, έκαναν όντως το αφγανιστάν ένα “βιετνάμ για την εσσδ”. Στα μέσα του 1987 ο Gorbachev ανακοίνωσε ότι θα αρχίσει την απόσυρση του στρατού του· οι τελευταίο σοβιετικοί έφυγαν απ’ την Καμπούλ τον Φλεβάρη του 1989. Η Μόσχα είχε ηττηθεί και μάλιστα πληρώνοντας ακριβά. Η Ουάσιγκτον και οι σύμμαχοί της είχαν νικήσει. Λίγο μετά ο γ παγκόσμιος τελείωνε με την κατάρρευση / διάλυση του “ανατολικού μπλοκ” – ο πόλεμος στο αφγανιστάν δεν ήταν ούτε η κυριότερη, ούτε η δεύτερη στη σειρά αιτία γι’ αυτό. Είχε, ωστόσο, λειτουργήσει σαν ισχυρός συμβολισμός.
Και οι μουτζαχεντίν είχαν νικήσει. Αλλά τώρα περίσσευαν. Ή μήπως όχι;

Reagan, Ταλιμπάν, 1985Ο αμερικάνος πρόεδρος Ronald Reagan (1980 – 1988) υποδέχεται το 1985 στον Λευκό Οίκο πολέμαρχους των αφγανών μουτζαχεντίν.

η διασπορά και ο μετασχηματισμός

Ηνίκη σε βάρος του σοβιετικού στρατού στο αφγανιστάν ήταν βέβαια νίκη της Ουάσιγκτον και των συμμάχων της. Αλλά θα μπορούσε να ερμηνευτεί και διαφορετικά: σα νίκη του θεού των πιο συντηρητικών φραξιών του ισλάμ απέναντι στους άθεους. Αυτό το δεύτερο αποδείχθηκε αργότερα πως είχε διαχρονικότερη αξία απ’ το πρώτο. Αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι απ’ το 1982 και μετά στο πεδίο μάχης (του γ παγκόσμιου) αφγανιστάν πολέμησαν τουλάχιστον 35.000 μη αφγανοί μουσουλμάνοι. Και πολλοί περισσότεροι πέρασαν συντομότερη ή διαρκέστερη ιδεολογική και στρατιωτική εκπαίδευση. Όλοι αυτοί προέρχονταν από 40 κράτη:επί μια δεκαετία, στα ‘80s, το αφγανιστάν είχε μετατραπεί (απ’ την Ουάσιγκτον και τους συμμάχους της) σε παγκόσμιο στρατόπεδο κατάταξης και εκπαίδευσης του “τζιχαντισμού”.
Εάν οι αμερικανικές και λοιπές μυστικές υπηρεσίες που υποστήριξαν τους μουτζαχεντίν στο αφγανιστάν είχαν κατα νου να φτιάξουν έναν μεγάλο στρατό ιδεολογικά πορωμένων “αντικομμουνιστών” για χρήση σε διάφορα σημεία του πλανήτη (σε μουσουλμανικές κοινωνίες / κράτη), το πέτυχαν. Αλλά η κατάρρευση της εσσδ και η διάλυση του “ανατολικού μπλοκ” εξαφάνισε τον αντίπαλο. Τι αξία είχαν πια αυτές οι χιλιάδες σκληροπυρηνικών και έμπειρων πεζικάριων στον μεταψυχροπολεμικό κόσμο;
Η μεγάλη γεωπολιτική αξία που είχαν στη διπολική αναμέτρηση, στα ‘80s, είχε χαθεί. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός, χωρίς μπρεζίνσκιες ιδέες πια, μετά την διάλυση της εσσδ, δεν είχε άλλο ενδιαφέρον για εκείνες τις χιλιάδες ενόπλων “ηρώων”. Όχι επίσημα, σίγουρα. Δεν είχε κάποιο άλλο μεγα-σχέδιο για να τους εντάξει. Απέμενε ο όποιος επαναπατρισμός τους και η “τοπική χρήση” τους εναντίον κυβερνήσεων που “σοσιάλιζαν” ακόμα, απ’ τις αρχές των ‘90s και μετά.
Αν περίσσεψε κάτι απ’ την εποποιία του αφγανιστάν ήταν η ιδεολογία: η επιθετική, στρατιωτική πολιτικοποίηση των πιο συντηρητικών και αντικοσμικών, “ακροδεξιών” με τα δυτικά δεδομένα, εκδοχών μιας θρησκείας (του ισλάμ) με εκατομμύρια πιστούς και πάμπολλες μαζικότερες ή μειοψηφικότερες παραλλαγές και φράξιες.
Κανένας μεγάλος “παίκτης” στον παγκόσμιο ενδοκαπιταλιστικό ανταγωνισμό, και σίγουρα όχι η νικήτρια Ουάσιγκτον και οι σύμμαχοί της, δεν θα ενδιαφερόταν να αγοράσει κάτι τέτοιο, μετά το τέλος του γ παγκόσμιου, “ψυχρού” πολέμου. [3
] [4] Αυτή η ιδεολογία ήταν ασύμβατη με την καπιταλιστική αναδιάρθρωση και την Αλλαγή Παραδείγματος. Τότε, όμως, οι νικητές έκαναν κάτι που έμελλε να αλλάξει για μια ορισμένη ιστορική περίοδο τα δεδομένα.

Η“καταιγίδα της ερήμου”, η επίθεση δηλαδή των ηπα και σχεδόν όλων των συμμάχων τους κατά του ιράκ και του Σαντάμ Χουσεΐν το 1991, ερμηνεύεται απ’ την δυτική μεριά σαν ένα ιμπεριαλιστικό γεγονός μέσα στα πολλά της ιστορίας. Δίνεται αισθητά μικρότερη σημασία σε δύο γεγονότα. Πρώτον ότι ο Χουσεΐν ήταν σύμμαχος των ηπα ως τη στιγμή που ανακηρύχθηκε εχθρός. Δεύτερον, ότι ρώτησε την Ουάσιγκτον (μέσω της αμερικανικής πρεσβείας στη Βαγδάτη) πριν εισβάλει στο κουβέιτ· και η απάντηση που πήρε ήταν “προχώρα”.
Κατά συνέπεια υποτιμήθηκε τότε (και εξακολουθεί να είναι υποτιμημένο) το γεγονός ότι για λογαριασμό της “καταιγίδας της ερήμου” οι αμερικάνοι έφτιαξαν στρατιωτικές βάσεις στη σαουδική αραβία… Το Ριάντ ήταν και τότε σύμμαχος· συνεπώς (απ’ την δυτική σκοπιά) τι πιο φυσικό να προσφέρει γη, μόνιμα, για τον αμερικανικό στρατό. Λάθος! Από μια διαφορετική σκοπιά το να στρογγυλοκαθήσει ο αμερικανικός στρατός στα εδάφη των πετροσεΐχηδων του Κόλπου ήταν εχθρική κίνηση. Οπωσδήποτε σοβαρή απειλή. Ειδικά εφόσον το 1991, το 1992, το 1993… δεν χρειαζόταν να είναι εκεί. (Η προστασία έναντι του Χουσεΐν ήταν πρόσχημα, αυτό το καταλάβαιναν όλοι οι ενδιαφερόμενοι).
Αυτό το γεγονός, που ουσιαστικά θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι δεν ήταν διαφορετικό απ’ την σοβιετική εισβολή στο αφγανιστάν, έμελλε να αναπροσανατολίσει πολιτικά το πιο διανοούμενο τμήμα αυτού του στρατού των μουτζαχεντίν, που είχε μείνει χωρίς υψηλό σκοπό! Και πράγματι.Μετά την”καταιγίδα της ερήμου” και την δημιουργία μόνιμων στρατιωτικών βάσεων στην αραβική χερσόνησο, ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός γίνεται ο εχθρός του “τζιχαντισμού”! Αναδρομικά, και εξαιτίας αυτής της κίνησης, ο “τζιχαντισμός” θα “θυμηθεί” τα δεινά της παλαιστίνης και την στρατηγική υποστήριξη της Ουάσιγκτον στο Τελ Αβίβ…
Απρόοπτη στροφή της ιστορίας! Σε κάθε περίπτωση αυτή είναι η περίοδος που αναδεικνύεται ο bin Laden… όχι, εξ αρχής, σαν το παγκόσμιο “κακό”, αλλά με προοπτικές…
Τέταρτη παρένθεση.

Απ’ την στιγμή που ο Osama bin Laden ανακηρύχτηκε σε ένα είδος “παγκόσμιου κακούργου”, είναι προφανές ότι η ιστορία του, η ιδεολογία του και οι σκοποί του πλαστογραφήθηκαν άγρια.
Ο O.b.L., γεννημένος το 1957, ήταν γόνος μιας (με τα δυτικά κριτήρια) μεγαλοαστικής σαουδαραβικής οικογένειας. Γεννήθηκε εκατομμυριούχος. Είχε την καλύτερη δυνατή ιδιωτική εκπαίδευση, και σπούδασε πολιτικός μηχανικός. Άρχισε να πολιτικοποιείται στην εφηβεία του, στα μέσα των ‘70s, προς την μεριά του ισλαμικού ριζοσπαστισμού· που τότε, ακόμα, ήταν στα πρώτα του βήματα, συχνά ένα κράμα θρησκευτικότητας και αντιιμπεριαλισμού. Με άλλα λόγια, από κοινωνική και εκπαιδευτική άποψη, ο O.b.L. ήταν αυτό που στον πρώτο κόσμο ονομάζεται διανοούμενος.
Ο νεαρός ακόμα τότε Laden συμμετείχε στον πόλεμο κατά των σοβιετικών στο αφγανιστάν (“επιχείρηση κυκλώνας” σύμφωνα με την ορολογία της cia) αλλά όχι σαν στρατιώτης. Η αποστολή του, μέρος της συμμετοχής του επίσημου σαουδαραβικού καθεστώτος (στο οποίο ανήκε, για ταξικούς λόγους, και η οικογένειά του) στην επιχείρηση, ήταν κυρίως στο πακιστάν: χρηματοδότηση και επιμελητειακή οργάνωση των μουτζαχεντίν. Συνεργαζόμενος με τις πακιστανικές μυστικές υπηρεσίες ο Laden είχε αναλάβει την καθόλου εύκολη δουλειά της υποδοχής και της εκπαίδευσης χιλιάδων “εθελοντών” απ’ τον αραβικό κόσμο (της δημιουργίας και της λειτουργίας, δηλαδή, των απαραίτητων στρατοπέδων)· της διαχείρισης των τεράστιων ποσών που έστελνε το Ριάντ στους μουτζαχεντίν· και της ιδεολογικής εκπαίδευσής τους. Μπορεί να υποθέσει κανείς ότι επιλέχτηκε σ’ αυτό το “μετόπισθεν” αλλά κρίσιμο καθήκον εξαιτίας των οργανωτικών ικανοτήτων του.
Σε κάθε περίπτωση, με βάση τα ελάχιστα αξιόπιστα ντοκουμέντα, προκύπτει ότι ήδη κατά την διάρκεια του πολέμου στο αφγανιστάν, στα ‘80s, ο Laden ήταν αντιαμερικάνος (με την αντιΐμπεριαλιστική έννοια) όσο, τουλάχιστον, αντισοβιετικός. Αυτό αποδείχθηκε και στη συνέχεια, στα ‘90s· προκύπτει όμως και από ένα γεγονός του 1988, ενόσω είχε αρχίσει η υποχώρηση / αποχώρηση του σοβιετικού στρατού. Με δεδομένη τη νίκη των μουτζαχεντίν ο Laden διαφώνησε με τον Abdullah Yusuf Azam, τον γενικό “υπεύθυνο καθοδήγησης” (που για ορισμένους υπήρξε και μέντορας του Laden) ως προς την συνέχεια και, ειδικά, τον όποιο μελλοντικό ρόλο των αραβικής καταγωγής μουτζαχεντίν. Φαίνεται ότι ο Laden ήταν πιο αποφασισμένος οπαδός, σε σχέση με τον Azam, κάποιου είδους αντικαθεστωτικού αντάρτικου εναντίον των φιλοδυτικών κυβερνήσεων στα αραβικά κράτη.

Έχοντας επιστρέψει στο Ριάντ μετά την αποχώρηση των σοβιετικών απ’ το αφγανιστάν, ο Laden “διαφώνησε κάθετα” με το σαουδαραβικό καθεστώς το 1991, όταν ο Σαντάμ Χουσεΐν εισέβαλε στο κουβέιτ. Κατά την άποψη του Laden το Ριάντ δεν έπρεπε ούτε να καλέσει ούτε να στηριχτεί στην Ουάσιγκτον. Έπρεπε να πολεμήσει τον Χουσεΐν και τον στρατό του με τον ίδιο τρόπο που πολέμησε κατά των σοβιετικών: με τους ετοιμοπόλεμους πια και αφοσιωμένους άραβες μουτζαχεντίν. Το γεγονός ότι το σαουδαραβικό καθεστώς κάλεσε τον αμερικανικό στρατό και τους υπόλοιπους δυτικούς “σταυροφόρους” και το ότι δέχτηκε να τους παραχωρήσει μόνιμες βάσεις, οδήγησε τον Laden σε ρήξη. Κατήγγειλε την κυβέρνηση για προδοσία. Λίγο μετά, το 1992, το Ριάντ αποφάσισε να τον διώξει απ’ την σαουδική αραβία. Ο Laden κατέφυγε στο κοντινό σουδάν. Στόχος του ήταν αυτός: σε πρώτη φάση να φύγει ο αμερικανικός στρατός απ’ τους “ιερούς τόπους”, και σε δεύτερη να φύγουν οι πρωτοκοσμικοί και οι συνεργάτες τους απ’ όλο τον αραβικό και μουσουλμανικό κόσμο. Μια αντιΐμπεριαλιστική στάση, αναμφίβολα.
Απ’ το Χαρτούμ (όπου παράλληλα με την οργανωτική / ιδεολογική δουλειά κατά των “σταυροφόρων” ο Laden έστησε και μια κατασκευαστική αναλαμβάνοντας δημόσια έργα, προσλαμβάνοντας πολλούς απ’ τους μουτζαχεντίν του…) συνέχισε να καταγγέλει τον σαουδάραβα βασιλιά Fahd. Ο οποίος το 1994 του αφαίρεσε την υπηκοότητα. Λίγο αργότερα ο Laden την γλύτωσε από μία τουλάχιστον δολοφονική απόπειρα εναντίον του, που είχε σχεδιαστεί απ’ την cia σε συνεργασία με φράξια των σαουδαραβικών μυστικών υπηρεσιών. Ο πόλεμος είχε αρχίσει, έστω και σε “χαμηλή ένταση”.

Συνέντευξη μπιν Λάντεν στον Idependent, 1996

Έχει ενδιαφέρον (και για το θέμα μας και για την ιστορία) να θυμήσουμε αποσπάσματα μιας απ’ τις ελάχιστες (δεν ξέρουμε αν υπάρχει καν άλλη) συνεντεύξεις του Laden σε δυτικό μέσο, στην αγγλική εφημερίδα the independent στον Robert Fisk, που δημοσιεύτηκε (στα αγγλικά) στις 10 Ιούλη του 1996, όταν ο Laden είχε επιστρέψει, στο αφγανιστάν, καθώς στο σουδάν δεν ήταν πλεον ασφαλής:

[…]

…η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Sarajevo.
Σημεία διακίνησης και ταχυδρομικές αποστολές.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

* Αυτό είναι το τρίτο και τελευταίο μέρος της τριλογίας για τον σε εξέλιξη 4ο παγκόσμιο πόλεμο.
[ επιστροφή ]

1 – Όπως συμβαίνει σε τέτοιες περιπτώσεις (π.χ.: νικαράγουα, πορτογαλία, ελλάδα…) τέτοιου είδους ένοπλες οργανώσεις δεν πρέπει να φαίνονται ότι έχουν “σχέσεις με το κράτος”, που βρίσκεται υπό σοσιαλιστική κυβέρνηση. Οι ένοπλοι απήγαγαν στις 14 Φλεβάρη 1979 τον Dubs (που είχε υπηρετήσει μεταξύ άλλων και στη Μόσχα και θεωρούνταν “ειδικός” στη σοβιετική ένωση) ζητώντας την απελευθέρωση ενός μέλους της οργάνωσής τους που ήταν φυλακή. Αλλά το σημείο που κρατούσαν τον Dubs ήταν ένα κεντρικό ξενοδοχείο της Καμπούλ…
Η κυβέρνηση Amin αρνήθηκε, και οι απαγωγείς του τον εκτέλεσαν. Η Ουάσιγκτον δεν έστειλε άλλον στη θέση του· ετοιμαζόταν για άλλα…
[ επιστροφή ]

2 – Δύο χρόνια αργότερα, η αμερικανική κυβέρνηση μέσω των μυστικών της υπηρεσιών, σε συνεργασία με τις αντίστοιχες της αργεντινέζικης χούντας, χρησιμοποίησε την ίδια μέθοδο εναντίον της επαναστατικής / σοσιαλιστικής κυβέρνησης της νικαράγουα. Μέσω της χρηματοδότησης, της εκπαίδευσης και του εξοπλισμού των contras, ενός ακροδεξιού αντάρτικου στρατού που είχε τις βάσεις του στην γειτονική ονδούρα. Η περίπτωση αυτή έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον. Η επίσημη αμερικανική υποστήριξη των contras άρχισε το 1980. Αλλά το 1984 το κογκρέσσο ψήφισε την απαγόρευση οποιασδήποτε τέτοιας χρηματοδότησης. Οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες και η υποστήριξή τους στους contras θα αναγκαστούν να βγουν “εκτός νόμου”. Από εκείνο το χρονικό / ιστορικό σημείο, μέσα της δεκαετίας του ‘80, αρχίζει ένας ακόμα γύρος επίσημης “κρατικής παρανομίας” και σύνδεσης μεταξύ κράτους και οργανωμένου εγκλήματος, στο ανώτατο κατά το δυνατόν σημείο του καπιταλιστικού κόσμου (στις ηπα). Αλλά αυτό είναι θέμα άλλης έρευνας…
[ επιστροφή ]

3 – Για να είμαστε ακριβείς, οι αμερικανικές (και, υποθέτουμε βάσιμα, διάφορες περιφερειακές) μυστικές υπηρεσίες  δεν εγκατέλειψαν το αφγανιστάν. Ακόμα κι αν οι πρώτοι (η Ουάσιγκτον) έχασαν βαθμιαία το ενδιαφέρον τους, έμενε στο κόλπο σίγουρα η Ισλαμαμπάντ.
Αυτό είναι πρακτικές συνέπειες. Πριν φύγουν οι σοβιετικοί, ο “σκανδαλώδης” πρωθυπουργός Barnak Karmal (αυτός που είχαν βάλει στο πόστο οι ειδικές δυνάμεις της kgb) είχε αντικατασταθεί μετά από εκλογές απ’ τον Mohammad Νajibullah. Το πρόβλημα μ’ αυτόν (για την Ουάσιγκτον) ήταν πως επρόκειτο, επίσης, για σοσιαλιστή. Ο οποίος δεν μπορούσε να μακροημερεύσει. Ανατράπηκε το 1992, απ’ τους “μουτζαχεντίν”, που έβαλαν στη θέση του τον Burhaddin Rabbani. Κάποιο ελάττωμα θα πρέπει να είχε κι αυτός, για τα γούστα της Ουάσιγκτον, ίσως ήταν “κεντροαριστερός”. Ο “πιο cia πεθαίνω” Hekmatyar τον ανέτρεψε στρατιωτικά, καταλαμβάνοντας την Καμπούλ. Και έκανε στην άκρη, το 1995, καθώς έφτασαν “προ των πυλών” οι taliban. Που είχαν οργανωθεί, εξοπλιστεί, εκπαιδευτεί, απ’ τις μυστικές υπηρεσίες του πακιστάν.
[ επιστροφή ]

4 – Πρακτικά ένα τουλάχιστον τμήμα των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών “αγόρασε” μουτζαχεντίν και αφγανιστάν, στην πιο φτηνή τιμή που θα γινόταν: σαν στρατόπεδο εκπαίδευσης ανταρτών προς χρήση στα πετρελαιοφόρα γύρω απ’ την Κασπία και τον Καύκασο τμήματα της ρωσικής ομοσπονδίας. Αλλά αυτό είναι από μόνο του μια χωριστή ιστορία (σημαντική και ενδιαφέρουσα) που δεν μπορούμε να παρουσιάσουμε εδώ. Ωστόσο πρέπει να σημειώσουμε ότι από ιδεολογική άποψη την εκπαίδευση των όποιων ενόπλων στο αφγανικό έδαφος, στα ‘90s, την ανέλαβαν πράκτορες του Ριάντ. Ο διεθνής ουαχαβιτισμός δουλεύτηκε (και χρηματοδοτήθηκε) από τότε, με πλήρη γνώση και συμφωνία της cia.
[ επιστροφή ]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s