ο εργάτης – μηχανή: κυβερνητική, μηχανολογία, ιδεολογία…


Κυβερνητική και μηχανολογία

…Κοινωνιολόγοι, ανθρωπολόγοι, ψυχολόγοι, γλωσσολόγοι, μαθηματικοί, φιλόσοφοι, ψάχνουν με διαφορετικές αφετηρίες, στο ημίφως του ακαδημαϊσμού, τις απαντήσεις στο ερώτημα: τι είναι αυτό που κάνει τις κοινωνίες να είναι κοινωνίες; Πώς μένουν σταθερές αυτές οι πολυπληθείς, πολυπρόσωπες, σύνθετες οντότητες; Πώς αλλάζουν; Ποια είναι η “συγκολλητική ουσία” των κοινωνικών φαινομένων; Από τι υλικό συγκροτείται το πεδίο των κοινωνικών σχέσεων με τις συγκλίσεις και τις αποκλίσεις τους, τις έλξεις και τις απωθήσεις τους, τις κανονικότητες και τις παραβάσεις τους, τις εξουσίες και τις αρνήσεις προς αυτές;
Λίγο πριν το δεύτερο παγκόσμιο, στη διάρκειά του, και αμέσως μετά, η πολυπόθητη απάντηση μοιάζει να παίρνει μορφή: επικοινωνία – ανταλλαγή πληροφοριών! Αυτή είναι η ιστορική θέση απ’ την οποία φυσιογνωμίες σαν τον Wiener αναγγέλουν μια καινούρια εποχή: την κυβερνητική, τη cybernetic μηχανοποίηση. [1]

Ηδιατύπωση των θεωριών της κυβερνητικής δεν έγινε στο κενό. Στο μεταίχμιο μεταξύ του “ενεργειοκεντρικού” και του “πληροφοριοκεντρικού” καπιταλιστικού παραδείγματος, η μαζική βιομηχανική παραγωγή και οι δυνατότητες του αυτοματισμού της αλυσίδας παραγωγής στα εργοστάσια, συνοδεύτηκε από την έντονη ανάδυση επιστημολογικών-φιλοσοφικών θεωριών σχετικά με το ρόλο των μηχανών και τις σχέσεις που αναπτύσσουν οι άνθρωποι με αυτές. Οι θεωρίες αυτές αποτελούν, από τη μεριά των ακαδημαϊκών-διανοούμενων του κεφαλαίου, μια οργανωμένη προσπάθεια οραματισμού της καπιταλιστικής ανάπτυξης μέσα από την αντικειμενοποίηση της σε συγκεκριμένα τεχνικά-τεχνολογικά αντικείμενα και έννοιες. Η “πρόοδος” ταυτίστηκε με την ανάπτυξη των τεχνοεπιστημών, την ίδια στιγμή που ο εντεινόμενος μετασχηματισμός της εργασίας και η πραγματική υπαγωγή της στο κεφάλαιο την είχαν ήδη μετατρέψει σε ζωντανό εξάρτημα των μηχανών της αλυσίδας παραγωγής…

Στην κυβερνητική, η σύνθεση του ανθρώπινου με το μηχανικό, σαν μηχανοποίηση-πληροφοριοποίηση, μπορεί να εννοηθεί σαν “απλή” αναγωγή του ενός στοιχείου στο άλλο. Ο Wiener χρησιμοποιώντας την έννοια της εντροπίας και της πληροφορίας προσπάθησε να ορίσει τη σύνθεση αυτή:

Το καλύτερο είναι να αποφύγουμε όλες τις αόριστες εκφράσεις που εγείρουν ερωτήματα, όπως “ζωή”, “ψυχή”, “βιταλισμός” και τα παρόμοια , και να πούμε απλά για ο,τι αφορά τις μηχανές, ότι δεν υπάρχει λόγος να μην μοιάζουν με τα ανθρώπινα όντα στο να αντιπροσωπεύουν εστίες ελαττούμενης εντροπίας σε ένα πλαίσιο όπου η γενική εντροπία τείνει να αυξάνει.

Η θέση μου είναι ότι η φυσική λειτουργία ενός φυσικού οργανισμού και μερικών από τις καινούριες μηχανές επικοινωνίας είναι ακριβώς ανάλογες, σε ότι αφορά τις προσπάθειες να ελέγξουν την εντροπία μέσω ανάδρασης.

Ηεπανα-νοηματοδότηση και η δημιουργία νέων αξιολογήσεων για τα δύο μέρη της σύνθεσης (του ανθρώπινου και του μηχανικού) διέθετε πλέον μια στέρεη βάση. Οι κυβερνητικές εννοήσεις της εντροπίας, της ανάδρασης και της πληροφορίας-επικοινωνιάς σαν βασικά εργαλεία ανάλυσης και επανα-προσδιορισμού του συνόλου των κοινωνικών σχέσεων άρχισαν να επεκτείνονται και να βρίσκουν απήχηση στις φυσικές αλλά και στις κοινωνικές επιστήμες.

Το 1958, ο γάλλος Gilbert Simondon, σαν κομμάτι της διδακτορικής του διατριβής, παρουσίασε το έργο του με τίτλο “Du mode d’ existence des objets techniques” (Για τους τρόπους ύπαρξης των τεχνικών αντικειμένων).  Σε αυτό το έργο, γίνεται εμφανής η προσπάθεια να ξεπεραστεί θεωρητικά ο δυϊσμός μεταξύ ανθρώπινου και μηχανικού, να οριστεί μέσα από τη μηχανολογία η οντολογική γένεση του τεχνικού αντικειμένου καθεαυτού σε αναλογία προς την οντολογία των αντικειμένων της φύσης και των ανθρώπων, μέσα από μια συνεχιζόμενη διαδικασία εξατομίκευσης. Η αξιοποίηση βασικών στοιχείων της κυβερνητικής θεωρίας γίνεται παράλληλα με την κριτική απέναντι στον τεχνικισμό της. Όπως θα δούμε στη συνέχεια, η κριτική του Simondon στηρίζεται  στην απόρριψη του ιστορικού υλισμού (σαν διαλεκτική μεταξύ κεφαλαίου-εργασίας) και τοποθετεί της οντολογική εξέλιξη των μηχανών και τις σχέσεις των ανθρώπων με αυτές στο κέντρο των αντιλήψεων  για την  “πρόοδο” [2]. Το παρακάτω απόσπασμα προέρχεται από την εισαγωγή του “Du mode…”:

Το τεχνικό αντικείμενο είναι το τελικό προϊόν μιας εξέλιξης και είναι κάτι που δεν μπορεί να θεωρηθεί ως ένα απλό σκεύος. Οι τροπικότητες αυτής της γένεσης καθιστούν εφικτή την κατανόηση του τεχνικού αντικειμένου σε τρία επίπεδα και τον μη-διαλεκτικό συντονισμό μεταξύ τους στο χρόνο: το στοιχείο, το άτομο και το σύνολο…

Τελικά, το τεχνικό αντικείμενο, θεωρούμενο σαν ένα αντικείμενο διατίμησης αξιών, μπορεί να προκαλέσει διαφορετικές στάσεις, ανάλογα με το αν το προσεγγίζουμε ως στοιχείο, άτομο ή σύνολο. Στο επίπεδο του στοιχείου, η βελτίωσή του [τεχνικού αντικειμένου] δεν οδηγεί σε ιδιαίτερη αναστάτωση, ως ανησυχία που να προκύπτει από τη σύγκρουση με τις κατακτημένες συνήθειες: οδηγεί σε ένα, χαρακτηριστικό για το 18ο αιώνα, κλίμα αισιοδοξίας, καθώς εισάγει την ιδέα της συνεχιζόμενης και απεριόριστης προόδου και τη σταθερή βελτίωση του ανθρώπινου είδους. Από την άλλη πλευρά, η μηχανή ως τεχνικό άτομο μετατρέπεται για μια περίοδο σε αντίπαλο ή ανταγωνιστή του ανθρώπου, και ο λόγος είναι ότι ο άνθρωπος συγκέντρωνε όλη την τεχνική ατομικότητα ο ίδιος, σε μια εποχή που υπήρχαν μόνο τα εργαλεία. Η μηχανή παίρνει τη θέση του ανθρώπου, επειδή ο άνθρωπος ως κομιστής του εργαλείου συνήθιζε να κάνει τη δουλειά της μηχανής. Σε αυτή τη φάση αντιστοιχεί η δραματική και παθιασμένη αντίληψη της προόδου ως ο βιασμός της φύσης, η κατάκτηση του κόσμου, η εκμετάλλευση της ενέργειας. Η επιθυμία για εξουσία βρίσκει την έκφρασή της στην τεχνικίστικη και τεχνοκρατική υπερβολή της θερμοδυναμικής εποχής, που πήρε μια κατεύθυνση τόσο προφητική όσο και κατακλυσμική. Στη συνέχεια, στο επίπεδο των τεχνικών συνόλων του 20ου αιώνα, ο θερμοδυναμικός ενεργειοκεντρισμός αντικαθίσταται από τη θεωρία της πληροφορίας, το κανονιστικό περιεχόμενο της οποίας είναι κατεξοχήν ρυθμιστικό και σταθεροποιητικό: Η ανάπτυξη της τεχνικής έμοιαζε να είναι μια εγγύηση σταθερότητας. Η μηχανή, ως στοιχείο στο τεχνικό σύνολο, γίνεται η αποτελεσματική μονάδα που επαυξάνει την ποσότητα της πληροφορίας, αυξάνει την αρνητική εντροπία και αντιτίθεται στην απομείωση της ενέργειας. Μοιάζει με τη ζωή και συνεργάζεται με τη ζωή ως προς την αντίθεσή της στην αταξία και ως προς την εξισορρόπηση όλων των πραγμάτων που τείνουν στερήσουν από τον κόσμο τις δυνάμεις της αλλαγής. Η μηχανή είναι κάτι που πολεμά ενάντια στο θάνατο του σύμπαντος· επιβραδύνει, όπως και η ζωή, την απομείωση της ενέργειας και γίνεται ένας σταθεροποιητής του κόσμου.

cyborg 5

Ηπαρουσίαση της εξέλιξης της μηχανής παράλληλα και εξω-ιστορικά σε σχέση με τις κοινωνικές διεργασίες – την ταξική πάλη, τις σχέσεις παραγωγής, τον πόλεμο, τους διακρατικούς ανταγωνισμούς – θα μπορούσε να θεωρηθεί μια φιλοσοφική ακροβασία· πόσο μάλλον όταν αποδίδονται στη μηχανή χαρακτηριστικά οντογένεσης.  Όμως συμβαίνει, τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, οι κυρίαρχες αντιλήψεις σχετικά με τις τεχνοεπιστήμες και τις νέες μηχανές να ταυτίζονται, στην καλύτερη περίπτωση, με την ιστορική “ουδετερότητά” τους.  Ακόμα συμβαίνει, ως προς την αντιμετώπιση των νέων μηχανών, η σύγχρονη “προοδευτική” υποτίθεται απάντηση στον (εκτός εισαγωγικών!) συντηρητισμό της τεχνοφοβίας να είναι η απόδοση σε αυτές μεταφυσικών/οντολογικών χαρακτηριστικών. Αυτό που συχνά αναφέρεται στο cyborg-mag ως τεχνοφετιχισμός δεν είναι κάτι το μονοδιάστατο. Μπορεί να περιλαμβάνει τόσο τον υποκειμενισμό του hipster-γκατζετάκια, όσο και τις βαρύγδουπες θεωρίες “προοδευτικών” ακαδημαϊκών που βλέπουν στα νέα μέσα την απελευθέρωση της ανθρωπότητας από τη σκλαβιά της χειρωνακτικής εργασίας ή/και τη δήθεν “άυλη” πληροφοριακή εργασία σαν δυνατότητα κοινωνικής απελευθέρωσης και ξεπεράσματος του καπιταλισμού.

Σκοπός μας δεν είναι να ασχοληθούμε με τη φιλοσοφία του Simondon στο διαχωρισμένο πεδίο της επιστημολογικής της προσέγγισης. Αντίθετα,  θα προσεγγίσουμε μέσα από αποσπάσματα ένα πολύ “μικρό” και συγκεκριμένο ζήτημα του“Du mode…” λαμβάνοντας υπόψη τις κοινωνικές/ταξικές δυναμικές της εποχής.

[…]

…η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Rorre Margorp

Σημειώσεις

1 – cyborg#3: Η κυοφορία του cyborg
[ επιστροφή ]

2 – Το έργο του Simondon δεν περιορίζεται μόνο στη μηχανολογία και την οντολογική διαδικασία γένεσης των τεχνικών αντικείμενων. Το διδακτορικό του συμπληρώνεται και ολοκληρώνεται με δύο ακόμα έργα: το  “L’ individu et sa genèse physico-biologique” (To άτομο και η φυσικο-βιολογική του γένεση, που εκδόθηκε το 1964) και το “L’ individuation psychique et collective” (Ψυχική και συλλογική εξατομίκευση, 1989). Η οντολογική προσέγγιση του μηχανικού-τεχνικού, του φυσικού αλλά και του ανθρώπινου (φυσικο-βιολογικού, ψυχικού και κοινωνικού-συλλογικού) πραγματοποιείται έχοντας σαν κοινό σημείο αναφοράς το άτομο και κυρίως τη διαδικασία της εξατομίκευσης. Το 2005 τα δύο έργα του για το άτομο και την εξατομίκευση εκδόθηκαν στα γαλλικά σε έναν τόμο κάτω από τον τίτλο “L’ individuation à la lumiere des notions de forme et d’ information” (Η εξατομίκευση υπό το φως των εννοιών της μορφής και της πληροφορίας). Έκτοτε βρίσκονται σε εξέλιξη προσπάθειες μετάφρασης, ώστε να εισαχθούν στην αγγλοσαξωνική βιβλιογραφία. Παράλληλα, καθώς τα θέματα και οι έννοιες που πραγματεύεται ο Simondon (η εξατομίκευση, η πληροφορία, η διατομικότητα) προβάλλουν για αρκετούς – “ριζοσπάστες” και μη – ακαδημαϊκους σαν απαντήσεις στα ζητήματα που προκύπτουν κατά τη διαμόρφωση του νέου καπιταλιστικού παραδείγματος, πληθαίνουν οι αναφορές στα έργα του. Λέγεται, επίσης, ότι ο Gilles Deleuze έχει “στηριχτεί” σε αρκετές από τις βασικές έννοιες του έργου του Simondon ενώ, από τους λεγόμενους μετα-εργατιστές, o Paolo Virno και ο Antοnio Negri  έχουν αρκετές αναφορές/επιρροές στις πρόσφατες δημοσιεύσεις τους.
[ επιστροφή ]

_____________________________________________________________

Aπό:http://www.sarajevomag.gr/cyborg/issues/05/i05_p51_ergatis.html

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s