Το υψηλό γούστο ως σημείο συμπύκνωσης των τεχνολογιών εξουσίας του μοντερνισμού…


Του Βασίλη Τρωίζου

_____________________________________________________

α)Ανθρωπινότητα και ζωώδες

Το αστικό γούστο όπως αυτό ορίζεται στη σχέση του προς την αναζήτηση και την αναγνώριση του υψηλού στην τέχνη συγκροτείται και θεμελιώνεται διαφορικά,σχεσιακά με βάση την άρνηση και την αηδία που θρέφει απέναντι στο έτερό του:το χαμερπές,το χυδαίο,το χαμηλό,το γούστο που προορίζεται για την ικανοποίηση των αισθήσεων και δεν ανυψώνεται στο επίπεδο της διάνοιας και της πνευματικότητας.

Το χαμηλής ποιότητας γούστο σε αυτό το πλαίσιο λόγου εξισώνεται με το ευχάριστο,αυτό που διεγείρει και σαγηνεύει τις αισθήσεις με άμεσο τρόπο χωρίς κάποια νοητική διαμεσολαβηση.Το »καθαρό»,υψηλό αντίθετα χαρακτηρίζεται από την ικανότητα του Λόγου να αναστέλλει τις εύκολες απολαύσεις των αισθήσεων,να αντιστέκεται στη λαγνεία του αισθητηριακού

Στη γλώσσα του Διαφωτισμού η ανθρώπινη ελευθερία ορίζεται ως ακριβώς αυτή η ικανότητα να υπερβαίνει κανείς την ζωώδη κατάσταση και την αγελαία ευχαρίστηση που προσφέρουν οι ηδονές.Η είσοδος στον πολιτισμό είναι η άρνηση της υποταγής και της προσχώρησης στο καθαρό πάθος. Η εξελικτική κοσμοθεωρία του διαφωτισμού κυριαρχείται από την έννοια της προόδου.Το ανθρώπινο είδους ακολουθεί μια ιστορία σταδιακής απόσπασης από το αισθητικό και σωματικό,που εξισώνεται με την φύση και την πρωτόγονη κατάσταση προσανατολιζόμενο προς την πραγμάτωση του Λόγου και της ελευθερίας.

Η μοντέρνα εποχή εισέρχεται στο ιστορικό προσκήνιο ακριβώς μέσω αυτών των χειρονομιών/ιδρυτικών πράξεων:την κατασκευή μιας σειράς διπόλων που εμφανίζουν διάφορες ισοδυναμίες.το ζεύγος φύση-κουλτούρα  συμπλέκεται,με το δίπολο σώμα/πνεύμα.Οι όροι του κάθε ζεύγους βρίσκονται σε ασύμμετρη σχέση μεταξύ τους.Η μετάβαση από την φύση και τη ζωώδη κατάσταση της ανθρωπότητας στον ΄΄αποσωματοποιημένο» πεδίο του πολιτισμού είναι η υπερίσχυση του Λόγου και της διάνοιας επί των αισθημάτων. Αυτό το σύστημα ταξινομήσεων και αντιθέτων εδραιώνεται για πρώτη φορά με καθαρότητα στην φιλοσοφία του descartes με την επικύρωση της προτεραιότητας του πνεύματος έναντι του σώματος (σκέφτομαι,άρα υπάρχω).

Αυτοί που είναι εγκλωβισμένοι στην αισθητηριακή-σωματική απόλαυση είναι πιο κοντά στην φύση,στη βαρβαρότητα και το ακαλλιέργητο που χαρακτηρίζει τον πρωτογονισμό.Εδώ κατατάσσονται διάφορες κατηγορίες:γυναίκες,λούμπεν,προλετάριοι,μη-δυτικοί.Οι γυναίκες είναι εγκλωβισμένες στην σωματικότητά τους λόγω της αναπαραγωγικής τους λειτουργίας.Το αστικό υποκείμενο που σκέπτεται είναι έμφυλα προσδιορισμένο ως ανδρικό υποκείμενο.Μόνο αυτό μπορεί να απεγκλωβιστεί από τους σωματικούς περιορισμούς και να γίνει καθαρό πνεύμα.Οι γυναίκες ακριβώς λόγω του εγκλεισμού τους στο σώμα τους τείνουν να έχουν πιο ανάλαφρες επιθυμίες και γούστα.σπάνια επιδίδονται σε πιο σοβαρή ενασχόληση με τις τέχνες και την υψηλή κουλτούρα.Επίσης προλετάριοι και λούμπεν επιδίδονται σε κολάσιμες πράξεις και ηδονές,περιστρέφονται γύρω από την ικανοποίηση των σωματικών τους αναγκών,αδύναμοι να εξυψωθούν στο επίπεδο της αναζήτησης πνευματικής καλλιέργειας.

Η αστική αισθητική ουσιαστικά είναι μια ασκητική αποκαθαρμένη από το ζώωδες.Το καλαίσθητο υποκείμενο ως φορέας ελευθερίας και νόησης μέσω της γνώσης του Υψηλού στην τέχνη επικυρώνει ταυτόχρονα και την ηθική ανωτερότητά του.Η ικανότητα του να αναγνωρίζει τι εστί υψηλή/νόμιμη τέχνη και να την »καταναλώνει» ‘είναι σημάδι του »αληθινά αληθινού ανθρώπου»είναι μια πράξη διάκρισης που καταδηλώνει το ύψος και τη διαφορά όσων ξέρουν να αναγνωρίζουν το Ωραίο και να ικανοποιούνται με αυτό. Αυτό το φορτίο εξουσίας και διάκρισης που προσφέρει η κρίση περί του ωραίου και του καλαίσθητου ως μέτρο ταξινόμησης του ανθρώπινου από το μη-ανθρώπινο μπόρεσε να καταστήσει το ολοκαύτωμα διαδικασία ικανή να πλαισιωθεί μουσικά από τα κλασικά ακούσματα των ναζί.

Β)Έκφυλα ήθη-εύκολη τέχνη

Το αστικό γούστο περιστρέφεται γύρω από την άρνηση και την απέχθεια για το εύκολο με ό,τι νόημα και σημασία το εύκολο αποκτά στο λεξιλόγιο και το συμβολικό σύμπαν της νεωτερικότητας.Εύκολο είναι αυτό που αποκτάται χωρίς κόπο,που δίνεται άμεσα,που παρακάμπτει και ακυρώνει την ηθική της εργασίας και του μόχθου ως πηγή πλούτου.Το εύκολο στο επίπεδο της αισθητικής είναι συνυφασμένο σημασιολογικά με το ρηχό,το επιφανειακό,το φτηνό και ενταγμένο σε αυτό το πλαίσιο σημασιών εμφανίζει συγγένεια με το εύκολο και επιφανειακό στο επίπεδο της ηθικής και της σεξουαλικής ρύθμισης ειδικά όσον αφορά τη γυναικεία υποκειμενικότητα.Η εύκολη-κοινή γυναίκα και τα ελαφρά ήθη είναι στο επίπεδο των discourses γύρω από το σεξ και την επιθυμία το ισόμορφο του εύκολου γούστου στο πεδίο της καλαισθητικής κρίσης.

Η γυναίκα που δίνεται άμεσα,που προσφέρει την απόλαυση και είναι προσπελάσιμη εύκολα ταυτίζεται με το χυδαίο σε αυτό το μισογυνικό τρόπο σκέψης που διαπερνά ταυτόχρονα την ηθική όσο και την αισθητική,καθώς σύμφωνα με την κυρίαρχη μοντερνιστική αντίληψη το υψηλό σε αντίθεση με την άμεση απόλαυση που προσφέρετο ελαφρό,αναβάλει την άμεση τέρψη.Το υψηλό προυποθέτει κοπιώδη προσπάθεια ανύψωσης στο επίπεδο της εγκρατούς και μετρημένης ευχαρίστησης.Αντιτίθεται στην άμεση απόλαυση που προσφέρει στις αισθήσεις το εύκολο έργο τέχνης.όπως και η ανάλαφρη γυναίκα ικανοποιεί με τρόπο άμεσο τις σεξουαλικές επιθυμίες.

Το χαμηλό έργο τέχνης και η »κολάσιμη» γυναίκα χρησιμοποιούν τη σαγήνη και διάφορα εύκολα θέλγητρα ώστε να εντυπωσιάσουν τον θεατή.Κοινό έργο τέχνης και κοινή γυναίκα,προορίζονται για κοινούς θεατές και για την ικανοποίηση της απλούστατης μορφής επιθυμίας,της ηδονής και των σωματικών έξεων.

Το πρόβλημα με τη χρήση της σαγήνης ως είναι ότι αυτή καταργεί το θεμελιώδες γνώρισμα που κομίζει η νεωτερικότητα:την αυτονομία του υποκειμένου και την κεντρικότητα του Εγώ.Η σαγήνη που πλανεύει τη βούληση,διασαλεύει τον ορθό λόγο και ουσιαστικά επιτάσσει το υποκείμενο να αφομοιωθεί από το έργο τέχνης,να χαθεί μέσα σε αυτό να το βιώσει εντασιακά και να αφεθεί στην απόλαυση των αισθητηριακών αντιλήψεων.Η αυτονομία του υποκειμένου και η αποστασιοποίηση που χρειάζεται για να κρίνει νηφάλια υπονομεύεται,καθώς η διέγερση των αισθήσεων διασαλεύει την αυτο-κυριαρχία που εξασφαλίζει η νόηση και ο Λόγος.Η αστική υποκειμενικότητα προυποθέτει την απόσταση από το αντικείμενο,έτσι ώστε να εξασφαλισθεί ότι η σχέση που θα εγκαθιδριθεί με αυτό θα είναι σχέση νηφαλιότητας και ΄΄καθαρή θέαση-κρίσης΄΄.Η τέχνη που διεγείρει τα κατώτερα ένστικτα παρεμβαίνει ακριβώς εδώ μηδενίζοντας την απόσταση που χωρίζει το υποκείμενο από το αντικείμενο.Το χαμηλό έργο τέχνης αφομοιώνει το υποκείμενο εντός του,καθώς του προσφέρει την δυνατότητα μιας άμεσης απόλαυσης παρακάμπτοντας τον αναστοχασμό που προυποθέτει η ενασχόληση με την υψηλή κουλτούρα

Η αισθητική κρίση πέρα από το να αποτελεί μια ουδέτερου περιεχομένου διατύπωση περί του ωραίου εκφράζει,νοηματοδοτεί και τέμνεται με σχέσεις εξουσίας.Παρά τις διακυρήξεις περί οικουμενικότητας και καθολικότητας του καλαίσθητου γούστου,το υποκείμενο που εκφέρει την άποψη σχετικά με το ωραίο και το ευτελές και κρύβεται πίσω από τις οικουμενιστικές διαβεβαιώσεις είναι ο λευκός, καλλιεργημένος αστός που ανάγει τη δική του συγκεκριμένη αισθητική προτίμηση σε καθολική νόρμα.Αυτή η επιτέλεση συνιστά στρατηγική διαφοροποίησης και διάκρισης από όσους αποκλίνουντων κυρίαρχων αισθητικών προτύπων που ταξινομούνται στον ζωώδη κόσμο της φύσης εγκλωβισμένοι στις σωματικές απολαύσεις και τις ηδονές,ανίκανοι να ανυψωθούν και να εκτιμήσουν το έργο τέχνης που ικανοποιεί τη διάνοια και προάγει την παιδαγωγική της κουλτούρας.το »καλό γούστο» πέρα από τεχνική συσσώρευσης συμβολικού κεφαλαίου είναι εξουσιαστική μηχανή ταξινόμησης και διαίρεσης του κοινωνικού κόσμου.

υγ

Αυτή η αστική-μοντερνιστική κουλτούρα που θεμελιώνεται στην απώθηση του ευχάριστου,του αισθητηριακού-αισθησιακού,του εύκολου,του χαμερπούς και της σαγήνης της σάρκας είναι στην ουσία της μια αισθητική ασκητική.Χωρίς σάρκα και οστά,είναι καθαρό πνεύμα.

Μια τέτοια κουλτούρα κληροδοτείται και στο »ανταγωνιστικό κίνημα» κυρίως μέσω της καταστασιακής κριτικής του θεάματος και της κριτικής στη μαζική κουλτούρα από τη σχολή της φρανκφούρτης.Εδώ πάλι στο επίκεντρο της κριτικής βρίσκεται το ίδιο μοτίβο:μια άρνηση του φανταχτερού-φαντασμαγορικού και της σαγήνης που το συνοδεύει,μαζί με την καχυποψία προς το αισθητηριακό και το σωματικό(το θέαμα είναι αλληλένδετο με την όραση) προς όφελος της κριτικής δύναμης του Λόγου και της διάνοιας να υπερβαίνει τα αλλοτριωτικά,ευτελή πολιτιστικά προιόντα που παράγονται μαζικά σε μια ασκητικού τύπου αναζήτηση της πνευματικής απόλαυσης και της αυθεντικής εμπειρίας.


Aπό:

http://bestimmung.blogspot.gr/2015/11/blog-post_25.html

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s