Ελευθερία ή καπιταλισμός: το αβέβαιο μέλλον της εργασίας


ulrich-beck-2007-c-beckgroeberkleine

Tου Ούλριχ Μπεκ

Οποιος ισχυρίζεται ότι διαθέτει μια συνταγή που εγγυάται την πλήρη απασχόληση, δεν λέει αλήθεια. Οπωσδήποτε στη σύγχρονη κοινωνία της αγοράς δεν λείπει η εργασία, αλλά μπορούμε να πούμε ότι βλέπουμε το τέλος της κοινωνίας της πλήρους απασχόλησης με την κλασική έννοια, αυτήν που εγγράφηκε ως θεμελιώδης αρχή της πολιτικής μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στα συντάγματα των ευρωπαϊκών κοινωνιών και στον ΟΟΣΑ. Πλήρης απασχόληση σήμαινε να έχει κανείς κανονική εργασία, ο καθένας να μαθαίνει ένα επάγγελμα που θα ασκούσε όλη του τη ζωή αλλάζοντας ίσως δουλειά μια-δυο φορές, μια δραστηριότητα που διαμόρφωνε τη βάση της υλικής του ύπαρξης. Σήμερα όμως βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια εντελώς διαφορετική κατάσταση, καθώς η τεχνολογία της πληροφορίας επαναστατικοποίησε την κλασική μορφή της εργασίας. Αποτέλεσμα είναι η ελαστικοποίησή της.

Η εργασία διαμελίσθηκε στις χρονικές, χωρικές και συμβατικές της διαστάσεις: έχουμε έτσι διαρκώς περισσότερους ψευδοαυταπασχολούμενους, μερικά απασχολούμενους, συμβάσεις σκουπίδια (στη Γερμανία δουλειές των 330 ευρώ χωρίς κοινωνική ασφάλιση), εργασίες χωρίς σύμβαση, εργασίες που βρίσκονται στην γκρίζα ζώνη μεταξύ αδήλωτης εργασίας και ανεργίας. Αυτά συμβαίνουν και στην καλύτερα καταρτισμένη και αμειβόμενη εργασία. Η αρχή που ίσχυε ώς τώρα, ότι η απασχόληση βασιζόταν σε σχετική ασφάλεια και μακροπρόθεσμη προβλεψιμότητα, ανήκει πια στο παρελθόν. Στο κέντρο της κοινωνίας και του εργασιακού της συστήματος κυβερνά πλέον το καθεστώς του ρίσκου.

Αυτή η πολιτική οικονομία της ανασφάλειας εκφράζεται με μιαν επίπτωση ντόμινο: όσα τους καλούς καιρούς αλληλοσυμπληρώνονταν και αλληλοενισχύονταν –πλήρης απασχόληση, εξασφαλισμένες συντάξεις, υψηλά φορολογικά έσοδα, ευρέα περιθώρια για δημόσια πολιτική– είναι τώρα αμοιβαίος κίνδυνος. Η εργασία γίνεται επισφαλής. Οι βάσεις του κοινωνικού κράτους ραγίζουν. Η κανονική διαδρομή των προσώπων γίνεται εύθραυστη. Προγραμματίζεται φτώχεια για τους συνταξιούχους του μέλλοντος.

Παντού ζητείται σήμερα ευελιξία. Δηλαδή οι επιχειρηματίες θέλουν να μπορούν να απολύουν τους εργαζομένους τους ευκολότερα. Ευελιξία σημαίνει επίσης μεταβίβαση ρίσκων από το κράτος και τις επιχειρήσεις στο άτομο. Οι θέσεις εργασίας γίνονται βραχύτερης διάρκειας, εύκολα αναιρέσιμες, δηλαδή «ανανεώσιμες». Εντέλει ευελιξία φτάνει να σημαίνει ότι πρέπει να χαίρεσαι που οι γνώσεις και η εμπειρία σου ξεπερνιούνται και κανείς δεν ξέρει να σου πει τι πρέπει να μάθεις για να μπορεί να σε χρειαστεί κάποιος. Ερχόμαστε έτσι στον πυρήνα του προβλήματος, που είναι ότι μπορούμε να επαινούμε τη «δημιουργική καταστροφή της οικονομίας» (Σουμπέτερ), όχι όμως των προσώπων.

Για να υπάρξει μια στατιστική αύξηση δύο εκατομμυρίων θέσεων εργασίας έπρεπε να χαθούν πρώτα δέκα εκατομμύρια και να δημιουργηθούν δώδεκα εκατομμύρια, ενδεχομένως έξω από τα εθνικά σύνορα. Είναι ολοφάνερο ότι οι κυβερνήσεις, για να ανοίξουν προοπτικές ζωής στους ανθρώπους, πρέπει να καλλιεργούν αυτό που ονομάζεται παραγωγή μεγαλύτερης αξίας και που δημιουργεί μεγαλύτερο μισθό. Αλλά ακριβώς λόγω του υψηλού μισθολογικού κόστους ανέβηκε και ο βαθμός αυτοματοποίησης στην οικονομία. Και βρισκόμαστε έτσι σε μια περίεργη διαλεκτική: όσο υψηλότερο είναι το μισθολογικό κόστος, τόσο περισσότερο προσπαθεί ο επιχειρηματίας να εισάγει μηχανήματα και να απασχολεί έτσι λιγότερα άτομα. Το κράτος μάλιστα τον ανταμείβει γι’ αυτό. Αλλά αν ο επιχειρηματίας υποκαθιστά εργαζόμενους με μηχανήματα και ενέργεια, οι φόροι και οι κοινωνικές εισφορές τείνουν να μειώνονται. Και αν απασχολεί περισσότερους ανθρώπους, υφίσταται υψηλό εργατικό και κοινωνικό κόστος.

Tο δίλημμα

Για την κρατική πολιτική αυτό δημιουργεί ένα δίλημμα που στην προεκλογική εκστρατεία της Γερμανίας προσωποποιείται στους δύο αντιπάλους, τον καγκελάριο Σρέντερ και τον υποψήφιο Στόιμπερ. Φαίνεται ότι και ο κρατικιστής Στόιμπερ θέλει να συντηρήσει ξεπερασμένους κλάδους, αυθεντικούς «νεκρούς», με επιδοτήσεις και τεχνητές βοήθειες, καθώς το βάρος των θιγομένων ψηφοφόρων είναι μεγάλο. Ετσι, για παράδειγμα, προτίθεται να τονώσει τις κατασκευές, που χρησιμοποιούνται σήμερα πολύ κάτω από τη δυναμικότητά τους αλλά με μεγάλο πλεόνασμα προσωπικού, με ένα πρόγραμμα δισεκατομμυρίων, μολονότι μια τέτοια αύξηση των δημοσίων δαπανών θα έφερνε νέες απειλές επιπλήξεων από τις Βρυξέλλες. Πρόκειται για πραγματικό δίλημμα: η αγορά αυτοκαταστρέφεται και τις συνέπειες –ανεργία, επαγγελματική ανακατάρτιση, δυσφορία του εκλογικού σώματος– πρέπει να τις αντιμετωπίσουν οι πολιτικοί.

Σε καμιά δημοκρατική χώρα του κόσμου, και οπωσδήποτε όχι στη Γερμανία, δεν θα ψηφίσουν οι εκλογείς για τη συλλογική τους καταστροφή. Πρέπει επομένως να σχεδιάσουμε το δρόμο προς το μέλλον όχι μόνο τεχνικά και οικονομικά, αλλά και ανθρώπινα. Ποια θα ήταν μια πολιτική σύλληψη που θα εναρμονίσει με νέο τρόπο το κράτος, τον πολίτη και την εργασία; Στη συνέχεια παρουσιάζονται τρεις θέσεις:

Τριπλή μεταρρύθμιση

Πολλοί συγχέουν τον εκσυγχρονισμό με την ιδιωτικοποίηση, δηλαδή με την ιδέα του νεοφιλελεύθερου κράτους. Αλλά μετά τις 11 Σεπτεμβρίου το αξίωμα του νεοφιλελευθερισμού να υποκαθιστά πολιτική και κράτος με την οικονομία έχει χάσει πολλή από τη δύναμή του. Εξέχον παράδειγμα ήταν η ιδιωτικοποίηση της ασφάλειας των πτήσεων στις ΗΠΑ. Αυτή η νεοφιλελεύθερη αντίληψη που περιλαμβάνει την τσιγγουνιά του κράτους από τη μία πλευρά και το τρίπτυχο απορρύθμιση, απελευθέρωση και ιδιωτικοποίηση από την άλλη έκανε τη χώρα ευάλωτη στις τρομοκρατικές επιθέσεις. Μια χώρα μπορεί να αυτοκτονήσει από κατάχρηση νεοφιλελευθεροποίησης. Στο μεταξύ η ασφάλεια των αεροδρομίων επανακρατικοποιήθηκε και μετατράπηκε συνεπώς σε δημόσια υπηρεσία.

Και στην Ευρώπη ακούγονται ολοένα περισσότερες φωνές που ζητούν την επιστροφή του κράτους. Το θέμα είναι να σχεδιάσουμε μιαν ευρεία και συνεκτική μεταρρύθμιση των φόρων, των επιβαρύνσεων και του κοινωνικού κράτους με ένα σαφή στόχο: να ανοίξουμε μεγαλύτερους χώρους στον κόσμο της εργασίας για τη συμμετοχή και την προσφορά των πολιτών. Οσο προβληματικότερη γίνεται η παλιά αγορά εργασίας, τόσο ευρηματικότεροι πρέπει να είναι το κράτος και οι πολίτες. Δεν πρόκειται για πλήρη ιδιωτικοποίηση του τεράστιου τομέα των δημοσίων υπηρεσιών και επομένως για κατάργησή του. Αλλά για την προσφορά δυνατοτήτων μέσα στη σφαίρα του δημόσιου τομέα για κοινωνικές επιχειρηματικές δραστηριότητες και για δημιουργικές πρωτοβουλίες από τα κάτω. Το σημαντικότερο ερώτημα είναι: πώς θα οργανώσουμε την παιδεία, την επιστήμη, τις κοινωνικές υπηρεσίες… ώστε να αντλήσουμε περισσότερη ευκινησία και ικανότητα ανανέωσης των δημόσιων υπηρεσιών;

Οταν μιλάμε για εργασία για το κοινό όφελος, η αρχή της αυτονομίας και του αυτοπροσδιορισμού μέσα στην κοινωνία των πολιτών πρέπει να έχει απόλυτη προτεραιότητα. Οταν μια ομάδα ανθρώπων αναλαμβάνει ας πούμε την έρευνα, την προστασία του περιβάλλοντος ή την αναβίωση των κέντρων των πόλεων, μπορεί και πρέπει να το κάνει με επιχειρηματικό κριτήριο. Μια τέτοια μεταρρύθμιση των δημοσίων υπηρεσιών με κριτήρια της κοινωνίας των πολιτών χτυπάει με ένα σμπάρο δύο τρυγόνια: αφενός χρησιμοποιείται το δημόσιο χρήμα λογικότερα από τη χρηματοδότηση της ανεργίας, και αφετέρου ωθούνται οι άνθρωποι να διαμορφώνουν την ίδια τους τη ζωή. Μέσω μιας αυτόνομης, αναγνωρισμένης και αμειβόμενης κοινωνικής δραστηριότητας δεν θα αποκτούσαν μόνο καλύτερη ποιότητα ζωής αλλά και περισσότερα προσόντα στην πορεία της ζωής τους.

Oποιος επιδιώκει να εξαλείψει τη μαζική ανεργία πρέπει να ξεκινήσει κυρίως χαμηλά στην κοινωνική ιεραρχία. Αν η πτώση των τιμών της εργασίας χαμηλής εξειδίκευσης οδηγεί στη μείωση του εργατικού εισοδήματος, όπως δείχνει το αλφάβητο του νεοφιλελευθερισμού, η μαζική ανεργία μπορεί να μειωθεί αποτελεσματικά. Στη συνέχεια ανακάμπτουν και τα δημόσια έσοδα. Εφόσον εφαρμοσθεί στη φωλιά ευημερίας που είναι η Γερμανία στο παγκόσμιο πλαίσιο, αυτό σημαίνει ότι ο πιο αρπακτικός καπιταλισμός διαλύει τα ρυθμιστικά συστήματα της αυτονομίας των συλλογικών διαπραγματεύσεων και του κοινωνικού κράτους, καθιστά εύθραυστη την ισορροπία βιοτικού επιπέδου και εξουσίας και θέτει σε κίνδυνο επομένως τις ίδιες τις βάσεις της ελευθερίας.

Aπαραβίαστη η αξιοπρέπεια

Για τους λόγους αυτούς στο μέλλον θα πρέπει να αντιμετωπίσουμε την αντίθεση «ελευθερία ή καπιταλισμός». Είναι μια ειρωνική ιστορική ανατροπή του παλιού συντηρητικού εκλογικού συνθήματος «ελευθερία ναι, σοσιαλισμός όχι». Με δεδομένο τον κίνδυνο που διατρέχουν σήμερα οι θέσεις εργασίας, το κράτος ενεργοποιός πρέπει να εναρμονίσει με νέο τρόπο κράτος, ισότητα και ελευθερία. Το άρθρο 1 του γερμανικού συντάγματος το λέει ήδη: «Η αξιοπρέπεια του εργαζόμενου προσώπου είναι απαραβίαστη». Γι’ αυτό μια πολιτική δεν μπορεί να καυχάται για το μοντερνισμό της όταν ανοίγει ορθάνοιχτες τις πόρτες στο εργασιακό, εισοδηματικό, κοινωνικό και περιβαλλοντικό ντάμπινγκ. Θα μπορούσε να δοθεί η ακόλουθη απάντηση: να βγάλουμε στο φως όλες τις πηγές της λεγόμενης επισφαλούς, βραχυπρόθεσμης και κακοπληρωμένης εργασίας, που αποτελεί ήδη σήμερα στις ΗΠΑ σχεδόν το μισό της απασχόλησης, και να τις εντάξουμε σε μια σαφώς οροθετημένη νομική ρύθμιση. Ετσι θα γίνονταν ελέγξιμοι οι κίνδυνοι που ενέχει μέσω μιας κοινωνικής πολιτικής που θα διασφαλίζει τα βασικά (ιατρική φροντίδα και συντάξεις ανεξάρτητες από τα εργατικά εισοδήματα, χρηματοδοτούμενες δηλαδή από τη φορολογία). Μια δεύτερη απάντηση θα ήταν ένα οικονομικό «λίφτινγκ» στις δραστηριότητες χαμηλής ειδίκευσης και στην παροχή απλών υπηρεσιών, με τη μορφή ενός μισθού συνδυασμένου με κρατική επιδότηση. Ετσι η απασχόληση γίνεται ελκυστική για όλους, επιχειρήσεις και απασχολούμενους.

Ο Σρέντερ προσδοκούσε η μείωση της γεννητικότητας να περιορίσει την ανεργία. Εκανε λάθος, διότι ενώ η μείωση της γεννητικότητας είναι γεγονός, μέχρι σήμερα δεν βοήθησε να λυθεί το πρόβλημα.

Μετανάστευση

Αντίθετα, υπάρχουν ισχυρά επιχειρήματα υπέρ της εισδοχής μεταναστών. Αποτελεί αντίδοτο στη γήρανση της κοινωνίας που τρομάζει τους επενδυτές. Επιβάλλεται πια η στοιχειώδης αντίληψη ότι αυτή η περίοδος μεγέθυνσης που όλοι επιθυμούν, είναι εφικτή μόνο με ανοικτά σύνορα, εστιασμένες μεταναστευτικές κινήσεις και ανανέωση του πληθυσμού. Εχει υπολογισθεί ότι χωρίς μετανάστες ο πληθυσμός της Γερμανίας θα έπεφτε από 82 εκατομμύρια σήμερα σε 59 εκατομμύρια το 2050. Ο ενεργός πληθυσμός μεταξύ 15 και 64 ετών θα μειωνόταν κατά 40%. Αν θέλουμε να αποφύγουμε τη γήρανση, την έκρηξη του κόστους, την κατάρρευση του συνταξιοδοτικού συστήματος και τη μετανάστευση από τη χώρα, θα πρέπει να αγωνισθούμε για να ανοίξουν τα σύνορα και για να ανοίξουν επιτέλους τα μάτια τους οι Γερμανοί στην εσωτερική παγκοσμιοποίηση.

Ενα ευρωπαϊκό θέμα των εκλογών θα είναι ωστόσο αν αντιλαμβανόμαστε το ενεργό κράτος ως κράτος ελεγκτή (Στόιμπερ), ή ως κράτος κοσμοπολίτη (Φίσερ/Σρέντερ). Τα κράτη ελεγκτές απειλούν να μετατραπούν σε κράτη φρούρια μετά την εμπειρία των τρομοκρατικών επιθέσεων της 11 Σεπτεμβρίου, κράτη όπου οι λέξεις ασφάλεια και στρατός γράφονται με κεφαλαία, αλλά ελευθερία και δημοκρατία με μικρά. Αναμένεται ότι ο Στόιμπερ, όπως και ο Μπερλουσκόνι, θα αντιτεθεί σε όσους εκπροσωπούν ένα διαφορετικό πολιτισμό στο όνομα μιας δυτικής ισχύος. Εδώ έγκειται ο κίνδυνος να διαμορφωθεί μια πολιτική κρατικού αυταρχισμού που θα φερόταν προσαρμοστικά, ευέλικτη προς τα έξω, προς τις παγκόσμιες αγορές, ενώ προς τα μέσα θα ήταν αυταρχική. Από τους κερδισμένους της παγκοσμιοποίησης θα έπαιρνε το νεοφιλελευθερισμό, στους χαμένους θα υποδαύλιζε το φόβο της τρομοκρατίας, την ξενοφοβία όπου θα προσετίθεντο υπολογισμένες δόσεις ρατσισμού. Το τελικό αποτέλεσμα θα ήταν η νίκη των τρομοκρατών, γιατί οι ευρωπαϊκές χώρες θα στερούσαν από τον εαυτό τους ό,τι τις καθιστά ελκτικές και υπερέχουσες: την ελευθερία και τη δημοκρατία.

Συντομευμένη απόδοση άρθρου που δημοσιεύθηκε στην El Pais στις 24.2.2002.

Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή στις 03/03/2002

http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_economyagor_2_03/03/2002_17782

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s